Таным және шығармашылық

5-дәріс. Таным және шығармашылық

Дәрістің мақсаты: адамның дүниені қалай танитынын, ақиқат пен жалғанды қалай ажырататынын және жаңа нәрсені қалай жасайтынын философиялық тұрғыдан түсіну; таным мен шығармашылықтың негізгі ұғымдарын күнделікті өмірден алынған мысалдар арқылы меңгеру.

Дәріс жоспары:

1. Таным ұғымы. Таным теориясының негізгі мәселелері.
2. Таным мәселесі философия тарихында.
3. Танымның құрылымы мен түрлері.
4. Ақиқат және оның өлшемдері.
5. Шығармашылық: табиғаты, кезеңдері және адам өміріндегі орны.

Негізгі ұғымдар: таным, гносеология, таным субъектісі мен объектісі, скептицизм, агностицизм, эмпиризм, рационализм, түйсік, қабылдау, елес, ұғым, пікір, ой қорытындысы, интуиция, ақиқат, адасу, шығармашылық, шабыт.

1. Таным ұғымы. Таным теориясының негізгі мәселелері

Күн сайын біз көп нәрсені білеміз деп ойлаймыз: «Ертең жаңбыр жауады», «Досым маған өкпелеп жүр», «Жер шар тәрізді». Бірақ осы білімдердің қайсысын өз көзімізбен тексердік? Ауа райын болжамнан, досымыздың көңіл-күйін оның жүзінен, Жердің пішінін мектептегі сабақтан білдік. Демек, біз «білемін» дейтін нәрселердің көбі — сенім, болжам немесе өзгелерден естіген ақпарат. Сонда «білу» деген не? Білім мен жай пікірдің айырмасы неде? Философияның таным туралы бөлімі осы сұрақтардан басталады.

Таным — адамның дүние туралы білім алу, оны жинақтау және тексеру үдерісі. Таным туралы ілім гносеология (грекше gnosis — «білім», logos — «ілім») немесе таным теориясы деп аталады. Өткен дәрісте онтология «не бар?» деп сұраса, гносеология «біз оны қалай білеміз?» деп сұрайды. Танымда екі жақ болады: таным субъектісі — танитын адам, және таным объектісі — танылатын нәрсе. Кітап оқып отырған студент — субъект, ал кітаптағы оқиға мен ой — объект. Субъект пен объектінің арасында әрдайым делдал бар: сезім мүшелері, тіл, құралдар, өзгелердің пікірі. Сондықтан біздің біліміміз дүниенің дәл айнасы бола бермейді.

Білімді жай пікірден не ажыратады? Платон «Теэтет» диалогында білімді «негізделген ақиқат пікір» ретінде түсіндіруге тырысқан: білу үшін бір нәрсеге сену аз, сол сенім ақиқат болуы және оның дәлелі болуы керек. Мысалы, лотереяда ұтатынына сенген адам кездейсоқ ұтса да, оны алдын ала «білді» деп айта алмаймыз. Бірақ бұл анықтаманың да әлсіз жері бар. Ағылшын философы Бертран Рассел мынадай мысал келтірген: сіз сағатқа қарап, «қазір үш» деп ойлайсыз, уақыт шынымен үш. Алайда сағат кеше дәл үште тоқтап қалған екен. Пікіріңіз ақиқат әрі негізделген сияқты, бірақ мұны білім деуге бола ма? 1963 жылы американ философы Эдмунд Геттиер осындай жағдайларды талдап, білімнің анықтамасы туралы әлі күнге дейін жалғасып келе жатқан пікірталасты бастады.

Біліміміздің көбін біз өзгелерден аламыз. Мұғалімнің түсіндіргені, кітаптағы дерек, дәрігердің кеңесі, картадағы жол — мұның бәрін өзіміз тексермей-ақ қабылдаймыз. Философияда мұны куәлікке сүйенген білім деп атайды. Мұндай сенім болмаса, қоғам тіршілік ете алмас еді: әр адам бәрін өзі тексеруге мәжбүр болса, ешкім ештеңеге үлгермес еді. Бірақ сенім соқыр болмауы керек: кімге сенетінімізді, оның білімі мен адалдығын бағалай білуіміз қажет.

Таным теориясының негізгі сұрақтары мыналар: біз дүниені тани аламыз ба? Білімнің бастауы — сезім бе, әлде ақыл ма? Ақиқатты жалғаннан қалай ажыратамыз? Бірінші сұраққа философтар әртүрлі жауап берді. Гносеологиялық оптимизм адам дүниені тани алады және оның білімі үнемі тереңдей түседі деп санайды. Скептицизм (грекше skeptikos — «зерттеуші, күмәнданушы») біздің білімімізге толық сенуге болмайды деп ескертеді: ежелгі скептиктер суға батырылған ескектің сынық болып көрінетінін мысалға келтірген. Агностицизм дүниенің түпкі мәнін толық тану мүмкін емес деп есептейді. Шотланд философы Дэвид Юм біз себептілікті көрмейміз, тек бір оқиғадан кейін екіншісінің келуіне әдеттенеміз деді. Неміс философы Иммануил Кант адам заттарды өзіне қалай көрінсе, солай ғана таниды, ал заттың өз-өзінде қандай екенін («өзіндік затты») тани алмайды деп тұжырымдады.

Сезім мүшелеріміздің мүмкіндігі шектеулі екенін ғылым да растайды. Адам көзі ультракүлгін сәулені көрмейді, ал аралар оны көреді; иттің иіс сезуі адамнікінен әлдеқайда күшті; жарғанат қараңғыда дыбыстың жаңғырығы арқылы бағдар табады. Демек, біз дүниені «адамның көзімен» ғана көреміз. Осы шектеуді жеңу үшін адамзат құралдар ойлап тапты: микроскоп, телескоп, рентген аппараты көзге көрінбейтінді көрсетеді.

Скептицизмді тек теріс құбылыс деп ойлаудың қажеті жоқ. Сау күмән — білімнің досы. Әлеуметтік желіде таралған хабарға бірден сенбей, оның дереккөзін тексеру, «бұл ақпарат кімге тиімді?» деп сұрау — күнделікті өмірдегі сыни ойлаудың қарапайым үлгісі. Халқымыздың «Мың естігеннен бір көрген артық» деген мақалы да естігенді тексеруге шақырады. Алайда шексіз күмән адамды әрекетсіз қалдырады: бәріне күмәнданған адам ештеңе біле алмайды, ештеңе шеше алмайды.

2. Таным мәселесі философия тарихында

2.1. Антика: Сократ, Платон, Аристотель

Ежелгі грек ойшылы Сократ танымды өз білмейтінін мойындаудан бастады. Оған «Мен ештеңе білмейтінімді білемін» деген сөз телінеді. Сократтың пікірінше, нағыз білімге апаратын жол — сұрақ қою. Ол әңгімелесушісіне дайын жауап айтпай, сұрақтар арқылы оның өзін ақиқатқа жетелеген. Сократтың өз тәсілін маевтика, яғни «ойдың дүниеге келуіне көмектесу өнері» деп атады. Жақсы мұғалім де дайын жауапты айта салмай, студентті дұрыс сұрақпен ойлануға итермелейді.

Дельфы ғибадатханасының қабырғасында жазылған «Өзіңді таны» деген сөзді Сократ өз философиясының ұранына айналдырды: дүниені танудан бұрын адам өзін, өз білімінің шегін тануы керек. Бүгінгі психологтар да бұған ұқсас құбылысты байқаған. 1999 жылы Дэвид Даннинг пен Джастин Крюгер белгілі бір салада білімі аз адамдардың өз біліктілігін асыра бағалауға бейім екенін көрсетті. Сократтың «білмейтінімді білемін» деген сөзі дәл осы қателіктен сақтандырады.

Платон пікірді (doxa) білімнен (episteme) ажыратты. Пікір — сезімге сүйенген, өзгермелі әрі сенімсіз түсінік, ал білім — дәлелденген, тұрақты түсінік. Платонның ойынша, шынайы білім — идеяларды тану, ал оның жолы — еске түсіру: жан тәнге енгенге дейін идеялар әлемінде болған, сондықтан оқу — ұмытқанымызды қайта есімізге түсіру. Платон «Менон» диалогында мұны оқымаған жас құлдың мысалымен көрсетеді: бала Сократтың сұрақтары арқылы геометриялық есепті өзі шешеді.

Аристотель «Метафизиканы» «Барлық адамдар табиғатынан білуге ұмтылады» деген сөзбен бастайды. Оның пікірінше, таным сезімнен басталады: біз жеке заттарды көріп, ұстап, есте сақтаймыз, ал тәжірибе жинақталғанда жалпы ұғым мен заңдылық туады. Аристотель дұрыс ойлаудың ережелерін зерттейтін ғылым — логиканың негізін салды. Ой қорытындысының (силлогизмнің) мектептен таныс үлгісі: «Барлық адамдар өледі. Сократ — адам. Демек, Сократ өледі».

2.2. Шығыс және Жаңа заман: әл-Фарабиден Кантқа дейін

Әл-Фараби танымды сатылы үдеріс ретінде қарастырды. Таным сезім мүшелерінен басталады: біз дәмді, иісті, түсті, дыбысты сезінеміз. Одан кейін қиял мен ой бұл деректерді өңдеп, жалпы ұғымдар жасайды. Ойшыл «Ақыл туралы» трактатында адам ақылының даму сатыларын сипаттайды: білім алуға қабілетті, бірақ әлі ештеңе білмейтін мүмкін ақыл; білім игерген әрекеттегі ақыл; кемелденген жүре пайда болған ақыл. Адам ақылын осы жолмен жетелейтін жоғары күшті ол әрекетшіл ақыл деп атады. Әл-Фараби «Ғылымдардың тізбесі» еңбегінде өз заманындағы ғылымдарды жүйелеп, білімнің тұтас картасын жасады.

Әл-Фарабидің ізбасары Ибн Сина адамның өзін-өзі тануы туралы атақты ойша тәжірибе ұсынды. Ауада қалқып тұрған, көзі байланған, дене мүшелері бір-біріне тимейтін, яғни ешқандай сезім алмайтын адамды елестетейік. Ибн Сина мұндай адам сыртқы дүниені сезбесе де, өзінің бар екенін бәрібір біледі деп тұжырымдады. Бұл ой адамның «мен» деген сезімі дене түйсіктерінен бөлек екенін көрсетуге арналған еді.

Абай да таным туралы терең ой қалдырды. Жетінші қара сөзінде ол жас бала анадан екі түрлі мінезбен туады дейді: бірі — «ішсем, жесем, ұйқтасам» деген тәннің құмары, екіншісі — «білсем екен» деген жан құмары. Кішкентай баланың «ол немене? бұл немене?» деп тынбай сұрауы — сол жан құмарының белгісі. Абайдың пікірінше, адам осы құмарды өшірмей, үнемі білімге ұмтылуы тиіс. Он тоғызыншы сөзінде ол: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды», — деп жазады. Бұл — танымның сезімдік тәжірибеден басталатынын айтатын ой. Бірақ Абай одан әрі ақылды адамдардың сөзін тыңдап, ескеріп жүрудің маңызын да атап өтеді.

Жаңа заманда ғылымның қарқынды дамуы таным әдісі туралы дауды өршітті. Ағылшын философы Фрэнсис Бэкон «Білім — күш» деген ұранды ұсынып, танымның сенімді жолы — тәжірибе мен бақылау, жеке деректерден жалпы қорытындыға бару (индукция) деп есептеді. Ол адамның ойын адастыратын «елестерді» (идолдарды) сынады. Мысалы, адам өз ойын растайтын деректерді ғана байқап, оған қайшы деректерді елемеуге бейім. Бүгінгі психологтар мұны «растау қателігі» деп атайды: өзіне ұнаған жаңалықты ғана оқып, қалғанын «жалған» деп ысырып тастайтын адам осы қателікке ұрынады.

Бэкон бастаған эмпиризм (грекше empeiria — «тәжірибе») бағытын Джон Локк жалғастырды. Оның пікірінше, туған кезде адамның санасы — «таза тақта» (tabula rasa), ал барлық білім оған тәжірибе арқылы жазылады. Эмпиристер «Ақылда бұрын сезімде болмаған ештеңе жоқ» деген қағиданы ұстанды. Ал рационализм (латынша ratio — «ақыл») өкілдері Рене Декарт пен Готфрид Лейбниц білімнің басты көзі — ақыл деп есептеді. Сезім алдауы мүмкін, ал математиканың ақиқаттары (2 + 2 = 4, үшбұрыш бұрыштарының қосындысы — 180 градус) тәжірибеге тәуелсіз, ақыл арқылы дәлелденеді. Декарт кейбір идеялар адамға туа біткен деп санады. Ал Лейбниц эмпиристердің қағидасына «…ақылдың өзінен басқа» деп қосып жауап берді.

Декарт «Әдіс туралы толғаныс» (1637) еңбегінде дұрыс ойлаудың төрт ережесін ұсынды. Біріншіден, анық әрі айқын көрінбейтін нәрсені ақиқат деп қабылдамау. Екіншіден, күрделі мәселені мүмкіндігінше ұсақ бөліктерге бөлу. Үшіншіден, ойды қарапайымнан күрделіге қарай ретімен жүргізу. Төртіншіден, ештеңе назардан тыс қалмас үшін бәрін толық тексеру. Бұл ережелер бүгін де пайдалы: курстық жұмыс жазғанда немесе үйдегі бұзылған құрылғыны жөндегенде біз дәл осылай әрекет етеміз.

Неміс философы Иммануил Кант осы екі бағытты үйлестіруге тырысты. Оның пікірінше, білімнің материалы сезімнен келеді, ал оны реттейтін формалар (кеңістік, уақыт, себептілік сияқты ұғымдар) адам санасының өзінде бар. Кант мұны былай түйіндеді: «Мазмұнсыз ой — бос, ұғымсыз сезімдік қабылдау — соқыр». Қарапайым мысал: көзіміз телефон экранындағы түрлі түсті нүктелерді ғана көреді, бірақ біз оны «досымның суреті» деп танимыз, өйткені санамызда «адам», «жүз», «дос» деген ұғымдар бар. Кант ағартушылық дәуірдің ұранын да ұсынды: «Өз ақылыңды қолдануға батыл бол!»

2.3. XX ғасыр: ғылыми таным қалай дамиды?

XX ғасырда философтар ғылыми білімнің ерекшелігіне назар аударды. Австрия текті британ философы Карл Поппер ғылыми теорияны ешқашан түпкілікті дәлелдеу мүмкін емес деп есептеді. Мыңдаған ақ аққуды көрсек те, «барлық аққулар ақ» деген тұжырым дәлелденбейді, ал бір ғана қара аққу оны бірден теріске шығарады. Сондықтан Поппердің пікірінше, ғылыми теорияның басты белгісі — оны тексеріп, теріске шығаруға болатындығы (фальсификация). Ал жұлдыз жорамалдары (гороскоптар) сияқты кез келген жағдайға «сай келе беретін» тұжырымдарды тексеру мүмкін емес, сондықтан олар ғылымға жатпайды.

Американ ғалымы Томас Кун «Ғылыми революциялардың құрылымы» (1962) еңбегінде ғылым тек біртіндеп жинақталатын білім емес екенін көрсетті. Әр дәуірде ғалымдар ортақ көзқарас пен әдістер жүйесіне — парадигмаға сүйенеді. Оған сыймайтын деректер көбейгенде ғылыми революция болып, ескі парадигма жаңасымен алмасады. Мысалы, Жерді әлемнің орталығы деп санаған көзқарастың орнын Коперниктің Күн жүйесі туралы ілімі басты. Демек, ғылым — дайын ақиқаттардың қоймасы емес, үнемі өзгеріп, түзетіліп отыратын тірі үдеріс.

XX ғасырдағы тағы бір маңызды бағыт — феноменология. Оның негізін салған неміс философы Эдмунд Гуссерль «Заттардың өзіне қайта оралу!» деген ұран көтерді: дайын теориялар мен жаттанды пікірлерді уақытша «жақшаға алып», құбылысты алғаш көргендей сипаттауға шақырды. Мысалы, күнде жүретін көшемізге саяхатшының көзімен қарасақ, бұрын байқамаған көп нәрсені көреміз. Мұндай «жаңа көзқарас» танымға да, шығармашылыққа да қажет.

3. Танымның құрылымы мен түрлері

Танымның екі негізгі сатысы бар: сезімдік таным және рационалдық, яғни ақыл-ой арқылы таным. Сезімдік таным сезім мүшелері арқылы жүреді және үш түрде көрінеді. Түйсік — заттың жеке қасиетін сезіну: жаңа піскен нанның иісі, шайдың ыстықтығы, құстың үні. Қабылдау — заттың тұтас бейнесі: біз жеке иіс пен түсті емес, тұтас «жаңа піскен нанды» көреміз. Елес — бұрын қабылданған заттың санада сақталған бейнесі: көзімізді жұмсақ та, әжеміздің үйін, ауылдың көшесін елестете аламыз.

Рационалдық таным сезімнің деректерін ой арқылы өңдейді және ол да үш түрде көрінеді. Ұғым — заттардың ортақ әрі маңызды белгілерін бейнелейтін ой: біз мыңдаған түрлі ағашты көреміз, бірақ «ағаш» ұғымы біреу. Пікір — бір нәрсе туралы бір нәрсені бекітетін немесе терістейтін ой: «Астана — Қазақстанның астанасы», «Мысық құс емес». Ой қорытындысы — бірнеше пікірден жаңа пікір шығару: «Түнде қар жауды. Таңертең есік алдында жаңа іздер бар. Демек, біреу қар тоқтағаннан кейін осы жерден өткен». Детектив кітаптардағы кейіпкерлердің ойлау тәсілі — ой қорытындысының жарқын мысалы.

Танымда тілдің рөлі ерекше: біз ойды сөз арқылы ұғынамыз және өзгеге жеткіземіз. Тіл дүниені қалай бөліп көретінімізге де әсер етеді. Мысалы, қазақ тілінде жылқының түсін білдіретін сөздер өте көп: кер, торы, жирен, құла, бурыл, шабдар. Көшпелі тұрмыста жылқыны дәл ажырату маңызды болғандықтан, тіл осы нәзік айырмашылықтарды сақтап қалған. Ал жылқыны жақын білмейтін адам олардың бәрін жай ғана «қоңыр ат» деп атауы мүмкін.

Сезімдік және рационалдық таным бір-бірінен бөлек емес: сезімсіз ойдың мазмұны жоқ, ойсыз сезім бытыраңқы деректер ғана береді. Бұлармен қатар интуиция да бар — ұзақ ойланбай-ақ, шешімді бірден «сезу» қабілеті. Тәжірибелі жүргізуші жолдағы қауіпті есептемей-ақ сезеді, ана баласының көңіл-күйін бір қарағаннан біледі, шахмат шебері тақтаға бір қарап-ақ күшті жүрісті байқайды. Интуиция бос жерден тумайды: ол ұзақ тәжірибе мен білімнің жинақталған жемісі.

Танымға эмоция да әсер етеді. Қорыққан адамға қараңғыда тұрған бұта аң болып көрінеді, ал ашуланған адам дауласқанда қарсыласының дәлелін естімейді. Қызығушылық, керісінше, танымды жеңілдетеді: ұнаған пәнді оқу оңай. Сондықтан маңызды шешім қабылдар алдында сабыр сақтап, эмоцияның басылуын күту — танымдық мәдениеттің белгісі. Халқымыз «Ашу — дұшпан, ақыл — дос» деп бекер айтпаған.

Адам дүниені әртүрлі жолмен таниды. Сондықтан философияда танымның бірнеше түрі ажыратылады (1-кесте).

1-кесте. Танымның негізгі түрлері

Таным түрі	Ерекшелігі	Мысал
Күнделікті таным	Жеке тәжірибеге, әдет пен ортақ түсінікке сүйенеді	Бұлт түнерсе, жаңбыр жауатынын білу; ыстық үтікті ұстамау
Ғылыми таным	Дәлелге, өлшеуге, тәжірибе мен тексеруге сүйенеді; жүйелі	Дәрінің әсерін сынақ арқылы тексеру; ауа райын болжау
Көркемдік таным	Дүниені көркем бейне мен сезім арқылы ашады	Абайдың өлеңі, Құрманғазының күйі, жақсы фильм
Діни таным	Сенімге, қасиетті мәтіндер мен дәстүрге сүйенеді	Өмірдің мәні, жақсылық пен жамандық туралы түсініктер
Философиялық таным	Түпкі сұрақтарды ақылмен, сыни тұрғыдан қарастырады	«Еркіндік деген не?», «Мен кіммін?»

Күнделікті таным — әр адамның өмірлік тәжірибесінен жинақталған білім. Ол пайдалы, бірақ жиі қателеседі: ғасырлар бойы адамдар Күнді Жерді айналады деп ойлады, өйткені күн сайын «соны көрді». Ғылыми таным тексеруге, өлшеуге, дәлелге сүйенеді және өз қателерін түзетуге дайын. Көркемдік таным дүниені бейне мен сезім арқылы ашады: бір өлең оқулықтың бүтін тарауынан артық әсер етуі мүмкін. Сондай-ақ «білу» сөзінің өзі екі мағынада қолданылады: бір нәрсенің не екенін білу (Абайдың 1845 жылы туғанын білу) және бір нәрсені істей білу (велосипед тебе білу). Ағылшын философы Гилберт Райл осы екі білімді ажыратқан: велосипедтің қалай жүретінін түсіндіріп бере алатын адам оны тебе алмауы мүмкін, ал тебе білетін бала оның физикасын түсіндіре алмайды.

Венгр текті британ ойшылы Майкл Полани бұл ойды әрі қарай дамытып, «жасырын білім» ұғымын енгізді: «Біз айта алатынымыздан көбірек білеміз». Мысалы, біз досымыздың жүзін мыңдаған адамның ішінен бірден танимыз, бірақ оны қалай танығанымызды сөзбен түсіндіре алмаймыз. Шебердің қолы, аспаздың «көз мөлшері», тәжірибелі мұғалімнің сыныпты «сезінуі» — жасырын білімнің мысалдары. Мұндай білім кітаптан емес, шеберден үйреніп, ұзақ жаттығу арқылы беріледі.

Ғылыми таным екі деңгейде жүреді. Эмпирикалық деңгейде ғалым бақылау, өлшеу, тәжірибе жүргізу арқылы деректер жинайды. Теориялық деңгейде ол деректерді түсіндіретін болжам (гипотеза) ұсынып, оны заң мен теорияға айналдырады. Бұл әдістерді біз күнделікті өмірде де байқамай қолданамыз. Телефонның заряды кенеттен тез таусылатын болса, біз болжам жасаймыз: «Мүмкін, бір қосымша қуатты көп жұмсап жатқан шығар». Сосын тексереміз: қосымшаны жауып, нәтижені бақылаймыз. Мұнда талдау (тұтасты бөліктерге бөлу), жинақтау (бөліктерді біріктіру), индукция (жекеден жалпыға) және дедукция (жалпыдан жекеге) сияқты әдістердің бәрі қатысады. Дәрігердің ауруды анықтауы, автокөлік шеберінің ақауды іздеуі де осындай болжам мен тексеруге сүйенеді.

Танымның маңызды шарты — есте сақтау. Неміс психологы Герман Эббингауз XIX ғасырдың соңында ұмыту заңдылығын зерттеп, жаңа ақпараттың едәуір бөлігі алғашқы тәуліктің ішінде-ақ ұмытылатынын көрсетті. Бірақ материалды белгілі бір аралықпен қайталаған сайын, ол жадта берік сақталады. Сондықтан емтихан алдындағы бір түндік «жаттау» тиімсіз, ал семестр бойы біртіндеп қайталау әлдеқайда нәтижелі. Халқымыздың «Оқу — инемен құдық қазғандай» деген мақалы да білімнің шыдамдылық пен жүйелі еңбекті қажет ететінін айтады.

4. Ақиқат және оның өлшемдері

Танымның мақсаты — ақиқатқа жету. Бірақ ақиқат деген не? Аристотельдің анықтамасы бойынша, бар нәрсені бар деп, жоқ нәрсені жоқ деп айту — ақиқат. Поляк логигі Альфред Тарскийдің атақты мысалы: «Қар ақ» деген сөйлем қар шынымен ақ болғанда ғана ақиқат. Бұл қарапайым көрінгенімен, ақиқатты қалай анықтауға болады деген сұраққа философтар әртүрлі жауап берді (2-кесте).

2-кесте. Ақиқат туралы негізгі теориялар

Теория	Негізгі идеясы	Күнделікті өмірден мысал
Сәйкестік теориясы	Ақиқат — ойдың шындыққа сәйкес келуі (Аристотель)	«Сыртта жаңбыр жауып тұр» деген сөз терезеден қарағанда расталады
Үйлесімділік теориясы	Ақиқат — білімдердің бір-біріне қайшы келмейтін тұтас жүйесі	Куәлардың айғақтары бір-бірімен үйлессе, тергеуші оларға сенеді
Прагматикалық теория	Ақиқат — іс жүзінде нәтиже беретін білім (У. Джеймс)	Карта бойынша адаспай жеткен болсақ, картаны дұрыс деп санаймыз
Келісім теориясы	Ақиқат — еркін әрі тең пікірталас нәтижесіндегі ортақ келісім (Ю. Хабермас)	Ғылыми мақала өзге ғалымдардың тексеруінен өткенде мойындалады

Ақиқаттың бірнеше қыры бар. Объективті ақиқат адамның қалауына тәуелді емес: біз ұнатсақ та, ұнатпасақ та, қалыпты қысымда су 100 градуста қайнайды. Абсолютті ақиқат — толық, өзгермейтін білім (мысалы, «Абай 1845 жылы туған»), ал салыстырмалы ақиқат — белгілі бір жағдайда ғана дұрыс, толықтыруды қажет ететін білім. Ньютон физикасы күнделікті өмірде дұрыс нәтиже береді, бірақ жарық жылдамдығына жақын жылдамдықтарда Эйнштейн теориясы қажет. Ақиқаттың өлшемі туралы мәселеде көптеген философтар практиканы, яғни білімді іс жүзінде тексеруді шешуші деп санайды: көпірдің беріктігі есептеуден кейін сынақпен расталады.

Ақиқат тек таным мәселесі емес, адамгершілік құндылық та. Абай «Алланың өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз ешбір кезде жалған болмас» деп, ақиқатты рухани құндылықтың ең биік деңгейіне көтерді. Халқымыздың «Тура биде туған жоқ» деген сөзі де ақиқат пен әділдік туыстыққа да, пайдаға да бағынбауы керектігін айтады. Шыншыл болу кейде қиын, бірақ ақиқаттан тайған қоғамда сенім де, білім де құлдырайды.

Ақиқатқа қарама-қарсы ұғымдарды да ажырата білу керек. Адасу — адамның шын ниетпен қателесуі: ол өзінің дұрыс айтып тұрғанына сенеді. Өтірік — біле тұра шындыққа сай емес нәрсені айту. Бүгінгі ақпарат дәуірінде тағы бір құбылыс пайда болды — постшындық. Оксфорд сөздігі бұл сөзді 2016 жылдың сөзі деп таныды: ол қоғамдық пікірге нақты деректерден гөрі эмоция мен жеке сенім көбірек әсер ететін жағдайды білдіреді. 2018 жылы Массачусетс технологиялық институтының ғалымдары әлеуметтік желіде жалған хабардың шын хабардан әлдеқайда жылдам әрі кең таралатынын анықтады. Таңдандыратын немесе қорқыныш тудыратын хабар көбірек бөлісіледі, сондықтан оны таратар алдында тексеру — әрқайсымыздың жауапкершілігіміз.

Ақиқатқа жетуге көпшіліктің қысымы да кедергі келтіруі мүмкін. 1951 жылы американ психологы Соломон Аш мынадай тәжірибе жүргізді: топқа үш сызықтың ішінен үлгімен ұзындығы тең сызықты табу тапсырылды. Топтағы басқа адамдардың бәрі (алдын ала келісіп алған көмекшілер) әдейі қате жауап берді. Сонда сыналушылардың басым бөлігі (шамамен төрттен үші) өз көзіне сенбей, кемінде бір рет көпшілікке ілесіп, қате жауапты қайталады. Мұндай жағдай күнделікті өмірде де жиі кездеседі, бірақ «бәрі солай айтып жүр» деген дәлел ақиқаттың өлшемі бола алмайды.

Интернет дәуірінде танымға жаңа кедергі пайда болды. Әлеуметтік желі мен іздеу жүйелері бізге бұрын ұнаған нәрсеге ұқсас ақпаратты көбірек көрсетеді. Американ жазушысы әрі қоғам белсендісі Илай Паризер мұны «ақпараттық көпіршік» деп атады (2011). Көпіршік ішіндегі адамға бүкіл әлем өзімен бірдей ойлайтындай көрінеді, ал басқа көзқарастар оған мүлде жетпейді. Платонның үңгіріндегі көлеңкелер секілді, экрандағы таңдамалы бейне де шындықтың бір бөлігін ғана көрсетеді. Сондықтан әртүрлі дереккөздерді оқу, өзге пікірдегі адамды тыңдау — көпіршіктен шығудың жолы.

Жасанды интеллект таным туралы ескі сұрақтарды жаңаша қойып отыр. Ол кез келген сұраққа сенімді әрі сауатты жауап бере алады, бірақ шынымен «біле» ме? Американ философы Джон Серл 1980 жылы «Қытай бөлмесі» деген ойша тәжірибе ұсынды. Қытай тілін білмейтін адам бөлмеде отырып, нұсқаулық кітап бойынша қытай таңбаларын дұрыс ретпен жауап ретінде шығарады. Сырттан қарағанда, ол қытайша түсінетін сияқты, бірақ шын мәнінде ештеңе түсінбейді. Жасанды интеллект те кейде сенімді түрде ойдан шығарылған дерек айтады. Сондықтан ол — көмекші құрал ғана, ал ойлау жұмысын оған толық тапсыру (мұны когнитивтік делегация деп те атайды) адамның өз білімі мен сыни ойлауын әлсіретуі мүмкін. Ақиқатты тексеру жауапкершілігі әрдайым адамда қалады.

5. Шығармашылық: табиғаты, кезеңдері және адам өміріндегі орны

Шығармашылық — сапалық жағынан жаңа, бірегей әрі құнды нәрсе жасау қабілеті мен әрекеті. Таным бар нәрсені түсінуге бағытталса, шығармашылық бұрын болмаған нәрсені дүниеге әкеледі. Шығармашылық тек ақындар мен суретшілерге тән деп ойлау — қате. Үйдегі бар азық-түліктен дәмді тамақ әзірлеу, сынған затты жөндеудің жаңа жолын іздеу, досқа ерекше сыйлық ойлап табу, күрделі есептің тың шешімін табу — мұның бәрі күнделікті шығармашылық. Психологтардың пікірінше, шығармашылық — туа біткен сирек қабілет қана емес, оны жаттығу арқылы дамытуға болады.

Философия тарихында шығармашылық әртүрлі түсіндірілді. Платон ақынның шабыты оның шеберлігінен емес, құдайлық күштен келетін ерекше күй деп есептеді. Орта ғасырларда нағыз Жаратушы тек Құдай деп саналды, ал адамның ісі Құдай жаратқан дүниені тану мен қайталау деп түсінілді. Қайта өрлеу дәуірінде адамның өзі жасампаз тұлға ретінде қарастырыла бастады: Леонардо да Винчи әрі суретші, әрі инженер, әрі ғалым болды. Француз философы Анри Бергсон «Шығармашылық эволюция» (1907) еңбегінде өмірдің өзін үздіксіз жаңару мен шығармашылық деп түсіндірді.

Шығармашылық қалай жүреді? Ағылшын ғалымы Грэм Уоллес «Ойлау өнері» (1926) еңбегінде шығармашылық үдерістің төрт кезеңін сипаттады. Бірінші — дайындық: мәселені зерттеу, ақпарат жинау, көп еңбектену. Екінші — пісіп-жетілу: адам мәселені уақытша ысырып қояды, бірақ ой санадан тыс жұмыс істей береді. Үшінші — шабыт (инсайт): шешім кенеттен, кейде күтпеген сәтте «жарқ» етіп келеді. Төртінші — тексеру: табылған идея іс жүзінде сыналып, түзетіледі. Аңыз бойынша, ежелгі грек ғалымы Архимед алтын тәждің тазалығын тексерудің жолын моншада жуынып жатып тауып, «Эврика!» («Таптым!») деп айқайлаған. Бірақ осы «кенеттен» келген жаңалықтың алдында ұзақ ойлану тұрған еді. Емтиханға дайындалғанда да солай болады: кешке шешілмеген есептің жауабы ертеңіне таңертең оп-оңай табылып жатады.

Американ психологы Джой Пол Гилфорд ойлаудың екі түрін ажыратты. Конвергентті ойлау бір ғана дұрыс жауапты іздейді (мысалы, тест сұрағы). Дивергентті ойлау бір мәселенің көптеген түрлі шешімін табады: «Кірпішті тағы неге қолдануға болады?» деген сұраққа шығармашыл адам ондаған жауап береді — жүк басатын тас, балға, кітап сөресінің тірегі, тіпті өнер туындысы. Шығармашылыққа екеуі де керек: алдымен көп идея туғызу, кейін олардың ішінен ең жақсысын таңдау.

Шығармашылыққа не кедергі келтіреді? Ең алдымен — қателесуден қорқу мен үйреншікті ойлау. Неміс психологы Карл Дункер 1945 жылы мынадай тапсырма ұсынды: адамға шам, бір қорап түйреуіш және сіріңке беріліп, шамды қабырғаға бекітіп жағу тапсырылады. Көпшілік шешімді таба алмайды, өйткені қорапты тек «ыдыс» ретінде көреді. Ал шешім қарапайым: қорапты босатып, түйреуішпен қабырғаға бекітіп, шамға сөре ретінде пайдалану. Психологтар бұл кедергіні функционалдық тұйықтық деп атайды: біз затты тек әдеттегі қызметімен ғана көреміз. Шығармашылықты дамыту үшін сұрақ қоюды доғармау, әртүрлі салалармен танысу, идеяларды жазып жүру, демалуға уақыт бөлу және қателесуден қорықпау пайдалы. Томас Эдисонға мынадай сөз телінеді: «Мен жеңілген жоқпын, мен жұмыс істемейтін он мың тәсілді таптым».

Шығармашылық адамның тұлға ретінде қалыптасуымен тығыз байланысты. Американ психологы Абрахам Маслоу адам қажеттіліктерінің ең жоғары сатысына өзін-өзі жүзеге асыруды, яғни өз қабілетін толық ашуды жатқызды. Ал оның негізгі белгілерінің бірі — шығармашылық. Демек, шығармашылық тек туынды жасау емес, адамның өзін жасау жолы да.

Шығармашылық жеке де, бірлесіп те жүреді. Американдық Алекс Осборн XX ғасырдың ортасында топпен идея іздеудің «ми шабуылы» (брейншторм) деген тәсілін ұсынды. Оның негізгі ережелері қарапайым: айтылған идеяны бірден сынамау, мүмкіндігінше көп идея ұсыну, тіпті ерсі көрінетін ойды да айтуға рұқсат беру, бір-бірінің идеясын толықтырып, жетілдіру. Топтық жобаны, сынып кешін немесе отбасылық мерекені ұйымдастырғанда бұл тәсіл жақсы нәтиже береді. Халқымыз «Көп түкірсе — көл» дейді: ортақ ой жеке ойдан байырақ болуы мүмкін.

Шығармашылықтың бір тамыры — ойын. Нидерланд тарихшысы Йохан Хейзинга «Ойнайтын адам» (1938) еңбегінде мәдениеттің көп саласы — өнер, спорт, тіпті сот пен ғылымның кейбір формалары — ойыннан бастау алатынын көрсетті. Бала ойнап жүріп әлемді танып, жаңа әлем «құрастырады». Қазақтың асық ойыны, тоғызқұмалақ, жұмбақ айтысу дәстүрі де баланың ойлау қабілеті мен тапқырлығын шыңдаған. Ересек адамға да ойынға тән еркіндік пен қызығушылықты сақтау шығармашылыққа жол ашады.

Қазақ мәдениеті шығармашылыққа бай. Әл-Фараби тек философ емес, музыка теоретигі де болды: оның «Музыка туралы үлкен кітабы» өнер мен ғылымды ұштастырудың үлгісі. Халқымыздың айтыс өнері — суырыпсалма ақындардың сол сәтте өлеңмен жарысуы, яғни шабыт пен импровизацияның тамаша мектебі. 2015 жылы айтыс ЮНЕСКО-ның адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы тізіміне енгізілді. Абай он жетінші қара сөзінде қайрат, ақыл және жүректің айтысын суреттейді. Ғылым олардың әрқайсысының қажет екенін мойындап, үшеуі бір адамның бойында табылса, ол «табанының топырағы көзге сүртерлік» қасиетті адам болатынын, бірақ «билеуші, әмірші жүрек» болуы керектігін айтады. Шығармашылық та осы үшеуінің бірлігін қажет етеді: ақыл идея береді, қайрат оны іске асырады, жүрек оны игілікке бағыттайды. Абай «Ғылым таппай мақтанба» өлеңінде адамға қажетті бес асыл істі атайды: талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым.

Шығармашылық еркіндікті қажет етеді. Ойын ашық айтуға, сұрақ қоюға, қателесуге мүмкіндік бар ортада жаңа идеялар көбірек туады. Ал әр жаңалықты күдікпен қарсы алатын, «бұрын бұлай болмаған» деп тыйым салатын ортада шығармашылық тұншығады. Сондықтан отбасы да, университет те, қоғам да жаңа ойды тыңдай білуге, оны дәлелмен талқылауға үйренуі керек.

Шығармашылықтың адамгершілік жағы да бар. Жаңа идея игілікке де, зиянға да қызмет етуі мүмкін: бір өнертабыс адамды емдейді, екіншісі қаруға айналады. Динамитті ойлап тапқан швед өнертапқышы Альфред Нобель өсиет бойынша байлығын адамзатқа ең үлкен пайда әкелген ғалымдар мен жазушыларға, бейбітшілікке еңбек сіңірген адамдарға берілетін сыйлыққа қалдырды. Абай айтқандай, ақыл мен қайратқа жүрек басшылық еткенде ғана шығармашылық игілікке қызмет етеді.

Бүгін жасанды интеллект сурет салып, өлең жазып, әуен шығара алады. Сонда ол шығармашыл ма? Бір жағынан, ол бұрын жасалған мыңдаған туындыны үйреніп, олардың жаңа үйлесімін жасайды. Екінші жағынан, шығармашылықтың мәні тек жаңа нәрсе жасауда емес: оның артында адамның тәжірибесі, сезімі, ниеті мен жауапкершілігі тұрады. Абайдың өлеңін құнды ететін — сөздердің жай тізбегі емес, ақынның өмірі мен ойының сол сөзге сіңуі. Сондықтан жасанды интеллектіні шығармашылыққа көмекші құрал ретінде пайдалануға болады, бірақ идеяны таңдау мен оған жауап беру адамның міндеті болып қалады.

Қорыта айтқанда, таным — адамның дүниені түсінуге ұмтылысы, ал шығармашылық — сол түсінікке сүйеніп, дүниеге жаңа нәрсе қосу. Таным сезімнен басталып, ұғым мен ой қорытындысына жетеді; ол ақиқатқа ұмтылады, бірақ адасудан сақтандырылмаған. Сондықтан сау күмән, дәлелді тексеру және ашық сұрақ қою — бүгінгі адамға ауадай қажет дағдылар. Шығармашылық болса таңдаулы таланттардың ғана үлесі емес: ол дайындықты, еңбекті және батылдықты талап ететін әр адамның қабілеті. «Талап, еңбек, терең ой» деген Абай сөзі таным мен шығармашылықтың ортақ жолын дәл көрсетеді.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар

1. Таным субъектісі мен объектісі дегеніміз не? Күнделікті өмірден мысал келтіріңіз.
2. Скептицизм мен агностицизмнің айырмашылығы неде? Сау күмәннің пайдасы қандай?
3. Эмпиризм мен рационализмді салыстырыңыз. Кант оларды қалай үйлестірді?
4. Сезімдік таным (түйсік, қабылдау, елес) мен рационалдық танымның (ұғым, пікір, ой қорытындысы) мысалдарын келтіріңіз.
5. Поппердің фальсификация қағидасын «барлық аққулар ақ» мысалымен түсіндіріңіз.
6. Ақиқат туралы теориялардың қайсысы сізге жақын? Неліктен?
7. Адасу, өтірік және постшындықтың айырмашылығы неде? Әлеуметтік желіден мысал келтіріңіз.
8. Уоллестің шығармашылық кезеңдерін өз тәжірибеңізден алынған мысалмен түсіндіріңіз.
9. Жасанды интеллект шығармашыл бола ала ма? Пікіріңізді дәлелдеңіз.

Әдебиеттер

1. Мырзалы С. Философия. – Алматы: Бастау, 2008. – 644 б.
2. Философия: жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқулық / құраст. Т. Ғабитов. – Алматы: Қаржы-қаражат, 2002. – 385 б.
3. Кенни Э. Батыс философиясының жаңа тарихы. 1-том: Антика философиясы. – Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2018. – 408 б.
4. Аль-Фараби. Философские трактаты. – Алма-Ата: Наука, 1970. – 432 с.
5. Абай. Қара сөз = Книга слов. – Семей: МКА, 2007.
6. Спиркин А.Г. Философия: учебник. – 2-е изд. – М.: Гардарики, 2006. – 736 с.
7. Кант И. Критика чистого разума. – М.: Мысль, 1994. – 591 с.
8. Поппер К. Логика научного исследования. – М.: Республика, 2004.
9. Кун Т. Структура научных революций. – М.: Прогресс, 1975. – 288 с.
10. Wallas G. The Art of Thought. – London: Jonathan Cape, 1926.
11. Searle J.R. Minds, Brains, and Programs // Behavioral and Brain Sciences. – 1980. – Vol. 3, No. 3. – P. 417–457.