Ойлау мәдениетінің пайда болуы. Философияның пәні мен әдісі

1-дәріс. Ойлау мәдениетінің пайда болуы. Философияның пәні мен әдісі

1. Философияның пайда болуы және ойлау мәдениеті

Философия адамзат тарихында дайын әрі аяқталған ілім ретінде бір мезетте пайда болған жоқ. Адам табиғат құбылыстарының себебін, дүниенің бастауын, өмір мен өлімнің сырын, қауымдық тәртіптің негізін, жақсылық пен жамандықтың өлшемін ежелден сұрады. Алғашқы жауаптар мифтік әңгімелерде, діни нанымдарда, салт-жоралғыларда және көркем бейнелерде берілді. Кейін осы жауаптардың өзіне сұрақ қойылып, қалыптасқан түсініктерді ақыл таразысына салу, ұғымдарды ажырату және айтылған пікірді негіздеу қажеттігі туды. Сондықтан философияның пайда болуы түбірлі мәселелердің алғаш рет қойылуы ғана емес, сол мәселелерді сыни, ұғымдық және дәлелді түрде қарастыру тәсілінің қалыптасуы болды [1; 2].

Философиялық ойлау б.з.д. I мыңжылдықта Үндістанда, Қытайда және Грекияда әртүрлі тарихи-мәдени жағдайларда айқын көріне бастады. Үнді дәстүрі болмыс, жан, карма және азат болу мәселелерін; қытай ойы адамгершілік тәртіп, билік, үйлесім және табиғи жол мәселелерін; грек философиясы табиғаттың бастауын, білімнің негізін және ізгілікті өмірдің мәнін пайымдады. Бұл дәстүрлердің өзіндік атаулары, мәтіндік үлгілері мен даналық мұраттары болды. Сол себепті философиялық ойды бір ғана өркениеттің меншігі ретінде көрсету дұрыс емес. Сонымен қатар «философия» атауының грек мәдениетінде орныққанын және кейінгі философиялық тілге антикалық ойдың зор ықпал еткенін де ескеру қажет.

Философияның тууын бір ғана себеппен түсіндіру жеткіліксіз. Оған жазудың таралуы, есептеу мен өлшеудің жетілуі, астрономиялық және медициналық білімнің жиналуы, қалалардың өсуі, еңбек бөлінісінің күрделенуі, сауда жолдары арқылы әртүрлі мәдениеттердің кездесуі, саяси және құқықтық пікірталас тәжірибесінің қалыптасуы ықпал етті. Әдет-ғұрып бұрынғыдай өздігінен түсінікті болмай, әртүрлі ұстанымдар қақтығысқан кезде «Қайсысы дұрыс?», «Оны қандай негізбен қабылдаймыз?» деген сауалдар алға шықты. Философиялық мәдениет беделді жай қайталаумен емес, пікірдің негізін көрсету арқылы жауап беруге ұмтылады.

Ойлау мәдениеті — білім көлемі ғана емес, ойдың ішкі тәртібі. Ол мәселені дәл қоюды, ұғымның мағынасын айқындауды, дерек пен пайымды ажыратуды, алғышарттарды ашуды, қорытындының қисынын тексеруді, қарсы уәжді әділ қарастыруды және жеткілікті негіз болғанда өз ұстанымын қайта қарауды қамтиды. Ойлау мәдениеті пікірталаста қарсы тарапты жеңуге емес, мәселенің ақиқатына жақындауға бағытталады. Сондықтан зияткерлік адалдық, дәлдік және сұхбатқа ашықтық оның негізгі белгілеріне жатады.

Философия тарихын тек бірінен кейін бірі ауысқан ілімдердің тізбегі деп түсінуге болмайды. Ол — адамзаттың өзін және дүниені ұғыну тәсілдерінің тарихы. Әр дәуір бұрынғы сұрақтарды жаңа ұғымдармен қайта қояды: болмыс пен өзгеріс, еркіндік пен қажеттілік, ақиқат пен адасу, ізгілік пен әділет, өмір мен өлім мәселелері тарихи мазмұнын өзгерткенімен, философиялық маңызын жоғалтқан жоқ. Философияның өміршеңдігі де оның дайын жауаптарды сақтап қоюында емес, сұрақтардың негізін қайта пайымдай алуында.

2. Дүниетаным: дүние және ондағы адамның орны

Дүниетаным — дүние, адам және олардың өзара қатынасы туралы жалпыланған түсініктердің, сенімдердің, құндылықтар мен өмірлік бағдарлардың өзара байланысқан жүйесі. Оның өзегінде «дүние қандай?» деген танымдық сұрақпен бірге «адамның сол дүниедегі орны қандай?» және «адам қалай өмір сүруге тиіс?» деген құндылықтық-мәндік сұрақтар жатыр. Адам дүниені сырттай бақылап қана қоймайды: ол сол дүниеде өмір сүреді, таңдау жасайды, өз әрекетінің салдарына жауап береді. Сондықтан дүниетанымда білім, баға және өмірлік ұстаным бірлікте көрінеді [2; 3].

Танымдық құрам. Табиғат, қоғам және адам туралы білімдер мен түсініктерді қамтиды. Құндылықтық құрам нені игілік, әділет, ар-намыс, бақыт немесе қастерлі нәрсе деп танитынымызды білдіреді. Нормативтік құрам әрекеттің жөн-жобасын белгілейді: адам не істеуге тиіс, қандай шектен аспауы керек, кімнің алдында жауапты? Өмірдің мәніне қатысты құрам адамның өмір мен өлімге, еркіндік пен тағдырға, үміт пен қасіретке қатынасын айқындайды.

Дүниетанымның сезімдік-психологиялық және ұғымдық-теориялық деңгейлері бар. Бірінші деңгейге дүниені тікелей сезіну, көңіл күй, әдет, күнделікті тәжірибе мен өмір салтынан туындайтын түсініктер жатады. Ол көбіне жүйеленбейді, бірақ адамның нақты мінез-құлқына елеулі ықпал етеді. Теориялық деңгейде дүниетаным ұғымдар, қағидалар және дәлелдер арқылы саналы түрде құрылады. Философия осы теориялық деңгейді дамытады, алайда адамның сезімдік тәжірибесін де елемейді: өмірдің мәні, қорқыныш, үміт, жалғыздық немесе өлім мәселелері тек дерексіз анықтамамен шектелмейді.

Дүниетаным дерексіз пікірлер жиынтығы емес. Табиғатты сарқылмайтын шикізат қоры деп түсіну мен оны адам қатысатын тұтас тіршілік әлемі деп қабылдау бірдей әрекетке әкелмейді. Бірінші ұстанымда игеру мен пайдалану басым болса, екіншісінде жауапкершілік, шек және болашақ ұрпақтың мүддесі алға шығады. Осылайша дүниетаным адамның дүниені қалай түсіндіретінінен ғана емес, сол түсінікке сәйкес қандай шешім қабылдайтынынан да танылады.

Жеке адамның дүниетанымы қоғамдық-тарихи ортадан тыс қалыптаспайды. Тіл, отбасы, тәрбие, білім, дәстүр, дін, өнер, ғылым және қоғамдық қатынастар адамның дүние туралы түсінігін қалыптастырады. Дегенмен тұлға дайын мазмұнды сол күйінде қайталамайды: оны өмір тәжірибесі арқылы қабылдайды, салыстырады, кей тұсын өзгертіп, өз ұстанымын қалыптастырады. Осы жерде рефлексия қажет. Рефлексия — адамның өз ойы мен әрекетінің алғышарттарына қайта үңілуі. Ол «Мен неге сенемін?» деген сауалды «Бұл сенім қандай негізге сүйенеді және оның салдары қандай?» деген тереңірек сауалға айналдырады.

Рефлексия тек теориялық ұғымдар арқылы жүзеге аспайды. Көркемдік рефлексия адамға дүние мен өзін образ, рәміз, сюжет және сезімдік тәжірибе арқылы ұғынуға мүмкіндік береді. Өнер дайын теориялық анықтама ұсынбауы мүмкін, бірақ кейіпкер тағдыры арқылы еркіндіктің бағасын, таңдаудың ауырлығын, өмірдің шектілігін немесе үміттің мағынасын ашады. Философия осы мазмұнды ұғымдық деңгейге көтеріп, талқылауға және дәлелдеуге ұмтылады. Сондықтан қазақтың аңыздары, жыраулық поэзиясы, шешендік сөзі мен ақындық ойы ұлттық философиялық сананың маңызды қайнарлары болып табылады.

«Дүниетаным» мен «дүниенің бейнесі» ұғымдары жақын болғанымен, мағынасы бірдей емес. Дүниенің ғылыми бейнесі белгілі бір дәуірдегі ғылымдардың табиғат пен ғарыштың құрылымы туралы жүйеленген қорытындыларын білдіреді. Діни бейне дүниені қасиетті бастауға, жаратылыс пен құтқарылу мағынасына қатысты пайымдайды. Философиялық бейне болмыс, таным, адам және құндылықтар арасындағы әмбебап байланысты ұғымдар арқылы түсіндіруге бағытталады. Дүниетаным бұлардың әрқайсысынан кең: ол білімнің адам үшін мағынасын, өмірлік мақсат пен құндылықтарды да қамтиды.

3. Дүниетанымның тарихи формалары

Оқу әдебиетінде дүниетанымның мифологиялық, діни, философиялық және ғылыми формалары ажыратылады. Мұндай жіктеу олардың тарихи және мазмұндық ерекшеліктерін түсіндіруге көмектеседі. Алайда бұл формаларды бірін-бірі толық жойған төрт саты ретінде қарастыруға болмайды. Мифтік рәміздер, діни сенім, философиялық пайым және ғылыми білім қазіргі мәдениетте де қатар өмір сүреді. Олардың айырмашылығы қоятын сұрағында ғана емес, жауапты қандай негізге сүйеніп құратынында және оны қалай ақтайтынында.

Форма	Басты тірегі	Түсіндіру ерекшелігі
Мифологиялық	Қауымдық жад, киелі әңгіме, салт	Бейне, рәміз және оқиға арқылы дүниенің тұтастығын түсіндіреді
Діни	Сенім, аян, қасиетті мәтін, ғибадат	Адам мен дүниені түпкі киелі бастауға қатысты пайымдайды
Философиялық	Сұрақ, ұғым, дәлел, сұхбат	Алғышарттарды сынап, пікірді жалпыға түсінікті уәжбен негіздейді
Ғылыми	Бақылау, өлшеу, тәжірибе, теория	Құбылыстарды тексерілетін болжамдар мен заңдылықтар арқылы зерттейді

Миф пен дін тарихи тұрғыда өзара байланысты болғанымен, оларды толық теңестіруге болмайды. Мифологиялық санада табиғи, әлеуметтік және киелі күштер біртұтас оқиға ішінде әрекет етеді. Көптеген институционалданған діни дәстүрлерде сенім қағидалары, қасиетті мәтіндер, ғибадат, моральдық талап және діни қауымның өмірі жүйеленеді. Бірақ барлық дінді бір ғана жаратушы туралы үлгіге сыйғызу қате: теистік діндер мен жаратушы құдай ұғымын негізгі орынға қоймайтын буддалық дәстүрдің дүниені пайымдау тәсілі бірдей емес. Діни дүниетанымның өз ішінде де тарихи және мазмұндық алуандық бар.

Философия дінге міндетті түрде қарсы қойылмайды. Ол сенім мен ақылдың арақатынасы, зұлымдықтың болуы, адам еркі, жанның табиғаты және қасиетті тәжірибе туралы сұрақ қоя алады. Мұсылмандық фәлсафада, кәламда, сопылықта және христиандық схоластикада діни дүниетаным мен рационалды пайым арасында күрделі сұхбат қалыптасты. Философиялық талқылаудың ерекшелігі — белгілі бір тұжырымның ұғымдық мазмұнын ашып, оған уәж келтіруі және қарсы пікірдің мүмкіндігін мойындауы.

Ғылыми және философиялық таным да өзара байланысты, бірақ олардың міндеті бірдей емес. Ғылым белгілі бір нысандар мен үдерістерді бақылау, өлшеу, тәжірибе және теориялық модель арқылы зерттейді. Философия болмыс, себептілік, ақиқат, дәлел, объективтілік және әдіс сияқты ғылыми танымның түпкі ұғымдарын зерделейді. Ғылыми тұжырым дерекпен тексеріліп, мүмкін болған жағдайда тәуелсіз түрде қайта тексерілуге тиіс; философиялық пікір ұғымдық анықтық пен дәйекті уәж арқылы негізделеді. Діни сенімнің мәні зертханалық тексерумен толық сарқылмайды. Осы өлшемдерді ажырату ойлау мәдениетінің маңызды шарты болып табылады.

4. Мифологиялық дүниетанымның табиғаты

Күнделікті тілде «миф» сөзі көбіне «шындыққа жанаспайтын әңгіме» деген мағынада қолданылады. Философиялық және мәдениеттанулық тұрғыдан миф бұдан әлдеқайда күрделі құбылыс. Миф — қауым үшін дүниенің, адамның, әлеуметтік тәртіптің және киелі бастаулардың мәнін бейнелі оқиға арқылы ашатын көне дүниетанымдық форма. Архаикалық қауым мифті көркем қиял немесе ермек ретінде ғана қабылдамаған; онда баяндалған оқиға дүниенің шынайы тәртігін көрсетіп, қауымның қалай өмір сүруге тиіс екенін білдірген [2; 4].

Синкреттілік. Мифтік санада табиғат, қоғам, дін, өнер және мораль әлі дербес салаларға жіктелмейді. Табиғи құбылыс құдайдың әрекеті, әлеуметтік тәртіп ата-баба өсиеті, рәсім ғарыштық үйлесімді сақтау амалы ретінде біртұтас сюжет ішінде ұғынылады. Сондықтан мифті тек табиғат туралы немесе тек дін туралы әңгіме деп шектеу мүмкін емес.

Антропоморфизм және кейіптеу. Табиғат күштеріне адамдық кескін, мінез және ерік беріледі: олар туады, күреседі, қаһарланады, жәрдемдеседі немесе жазалайды. Кейіптеу арқылы адам өзіне түсініксіз ғарыштық құбылыстарды адами қатынастар үлгісімен игереді. Осы себепті құдайлар арасындағы шежіре көбіне табиғаттағы тәртіп пен өзгерістің бейнелі түсіндірмесіне айналады.

Рәміздік және бейнелік тіл. Миф ұғымдық анықтамадан гөрі рәміз бен оқиғаға сүйенеді. Рәміз бір мезетте бірнеше мағынаны біріктіреді: су — бастау мен тазарудың, жол — тағдыр мен таңдаудың, жарық — өмір мен танымның, от — мәдениет пен күштің белгісі болуы мүмкін. Рәмізді бір ғана мағынаға қысқарту оның дүниетанымдық байлығын жоғалтады.

Киелі уақыт және үлгілік оқиға. Мифтегі алғашқы оқиға өткенде бір рет болып кеткен дерек ретінде ғана емес, салт пен рәсімде қайта жаңғыртылатын үлгі ретінде қабылданады. Қауым космогониялық бастауды еске түсіру арқылы дүниенің тәртібін қайта бекітеді. Сол себепті мифтік уақыт көбіне циклдік сипатта көрінеді: табиғат пен қауымдық өмір белгілі бір бастапқы үлгіні қайталайды.

Түсіндірушілік және нормативтік қызмет. Миф дүниенің немесе белгілі бір салттың қалай пайда болғанын түсіндіреді; мұндай баяндау этиологиялық қызмет атқарады. Сонымен бірге ол ненің дұрыс, ненің тыйым салынғанын, биліктің немесе туыстық тәртіптің неге осылай құрылғанын негіздейді. Осылайша миф болмыс туралы түсінікті мінез-құлық нормасымен байланыстырады.

Мифті ақылға дейінгі «төмен» сана деп кемсіту дұрыс емес. Ол адамның әлемді мағыналы тұтастық ретінде игеруінің тарихи тәсілі болды, ұжымдық жадты сақтады, қауым бірлігін нығайтты және өнер мен әдебиетке тұрақты бейнелер берді. Сонымен бірге мифтік түсіндірудің өзіндік шегі бар: оның күші дәстүрдің беделі мен киелі сюжетке сүйенеді, ал еркін пікірталас пен ұғымдық дәлел міндетті өлшемге айналмайды. Философияның ерекшелігі осы жерде көрінеді: ол миф көтерген түбірлі мәселелерді сақтай отырып, жауаптың негізін ұғым, қисын және дәлел арқылы тексере бастайды.

5. Ежелгі мифтердегі философиялық мәселелер

Месопотамия: бейберекеттіктен тәртіптің орнауы

Вавилондық «Энума элиш» дастанында бастапқы күй тұщы су Апсу мен тұзды су Тиаматтың араласуы арқылы бейнеленеді. Құдайлар арасындағы қақтығыста Мардук Тиаматты жеңіп, оның денесінен аспан мен жердің құрылымын жасайды; кейін адам құдайларға жүктелген еңбекті атқару үшін жаратылады. Бұл баяндауда ғарыш дайын табиғи жүйе емес, құдайлық күштердің күресінен кейін орнаған тәртіп ретінде көрінеді. Дастан Вавилон қаласы мен оның қамқор құдайы Мардуктың беделін де негіздейді. Демек, космогония — дүниенің пайда болуы туралы әңгіме — саяси тәртіпті заңдастыру қызметін қатар атқарған.

Ежелгі Үнді дәстүрі: жаратылыстың сырын ашық сұрақ ету

«Ригведаның» X мандаласындағы «Насадия-сукта» жыры әлемнің басталуын ерекше пайымдайды. Жырдың алғашқы тармағында әуелде болмыс та, болмыссыздық та болмағаны парадоксты түрде айтылады; аспан мен кеңістік, өлім мен мәңгілік әлі ажырамаған бастапқы күй елестетіледі. Жырдың соңында жаратылыстың сырын кім анық білетіні жөніндегі сауал ашық қалады. Тіпті ең жоғары бақылаушы біле ме, әлде білмеуі де мүмкін бе деген күмән білдіріледі.

Бұл мәтін миф пен философиялық рефлексияның шекарасын көрсетеді: көне космогониялық бейнелер сақталғанымен, дайын жауап міндеттелмейді. Білімнің шегін мойындау және сұрақты ашық қалдыру философиялық ойлауға тән белгілердің қалыптаса бастағанын аңғартады. Упанишадтар дәуірінде бұл ізденіс Брахман, атман, болмыс және азат болу мәселелерін жүйелі пайымдауға ұласты [2; 5].

Ежелгі Қытай: ғарыштық және адамгершілік тәртіп

Ежелгі Қытай дүниетанымында аспан, жер және адам өзара байланысқан тұтастық ретінде қабылданды. Шан дәуірінде жоғарғы күш Шан-ди атауымен танылса, Чжоу дәуірінде Тянь, яғни Аспан ұғымы алдыңғы орынға шықты. Аспан табиғи кеңістік қана емес, ғарыштық және адамгершілік тәртіптің ең жоғары өлшемі ретінде түсіндірілді. «Аспан әмірі» билеушінің өкілетін оның әділдігімен байланыстырды: ізгіліктен айырылған билеуші Аспанның қолдауынан да айырылуы мүмкін. Діни-рәміздік тілде айтылған бұл түсінік билікті моральдық тұрғыдан бағалауға жол ашты.

Ежелгі Грекия: ғарыш тәртібі және адам мәдениеті

Гесиодтың «Теогониясында» әлемнің қалыптасуы құдайлардың тууы мен ұрпақ ауысуы арқылы түсіндіріледі: Хаос, Гея, Тартар және Эростан басталған шежіре Зевс билігінің орнығуымен аяқталады. Табиғат күштері құдайлық тұлғалар түрінде көрінеді, ал әлемдік тәртіп генеалогиялық оқиға арқылы негізделеді. Прометей туралы миф адамның мәдени тіршілік иесі болуын бейнелейді. Отты иелену қолөнердің, білімнің және табиғи қажеттіліктен біршама тәуелсіз болудың рәмізіне айналады. Мәдени мүмкіндікпен бірге жауапкершілік пен қасіреттің қатар келуі адам әрекетінің шегі туралы философиялық мәселе туғызады.

Көне түркі дүниетанымы: Көк, Жер және адам

Көне түркі дүниетанымында Көк Тәңірі, Жер-Су және Ұмай ұғымдары табиғи, киелі және қоғамдық тәртіптің өзара байланысын білдірді. Орхон жазбаларындағы әлем бейнесінде жоғарыда Көк аспан, төменде қара жер, ал екеуінің арасында адам баласы орналасады. Бұл мұра дайын философиялық жүйе емес, бірақ адам мен әлемнің байланысы, өмір мен өлім, ерлік, парыз және елдік жөніндегі терең дүниетанымдық мазмұнды сақтайды [2; 4].

Қорқыт ата туралы аңыздардағы өлімнен қашу желісі өмірдің шектілігі мен мәні туралы мәселені ашады. Қорқыт мәңгілікті тәннің өлмейтіндігінен емес, күй мен сөз арқылы жалғасатын рухани мұрадан табатын кейіпте түсіндіріледі. Бұл аңызды дайын философиялық теория деп атауға болмайды. Дегенмен ол кейін ұғымдық түрде қойылатын «өлімді түсіну өмірдің мәнін қалай өзгертеді?» деген сауалды көркем бейне арқылы ұсынады. Қазақ ойлау мәдениетін түсіну үшін аңыз, жыраулық мұра және шешендік сөздегі осындай дүниетанымдық мазмұнды ескеру қажет.

Бұл мысалдардағы ортақ мәселе — реттелген дүниенің пайда болуы және адамның ондағы орны. Бірақ жауаптары әртүрлі: бірінде тәртіп құдайлар күресімен, екіншісінде танымның шегін мойындаумен, үшіншісінде адамгершілік билікпен, төртіншісінде мәдениеттің бағасымен, бесіншісінде аспан, жер және адам тұтастығымен байланысады. Миф әр мәдениеттің тарихи тәжірибесі мен құндылығын білдіретін алуан түрлі дүние үлгісі болды.

6. Мифтен логосқа көшу

Философия тарихында «мифтен логосқа көшу» деген тұжырым жиі қолданылады. Логос сөзі ежелгі грек тілінде сөз, мағына, есеп, негіз және заңдылық деген өзара жақын мағыналарды білдірген. Бұл формула миф бір күнде жойылып, оның орнын «таза ақыл» басты дегенді білдірмейді. Мифтік бейнелер философиялық мәтіндерде кейін де сақталды; дін, өнер және рационалды пайым ұзақ уақыт өзара ықпалдасты. Өзгерген басты нәрсе — жауапты негіздеу өлшемі және ойдың өзін тексеру тәсілі.

Мифтік әңгімеде «дүние қалай пайда болды?» деген сұрақ құдайлардың тууы мен әрекеті арқылы баяндалса, философиялық пайым «алуан түрлі құбылыстардың ортақ бастауы не?», «өзгеріс қалай мүмкін?», «ұсынылған жауапты қандай негізбен қабылдаймыз?» деп сұрай бастады. Мұнда жеке оқиғаны суреттеуден жалпы қағиданы іздеуге, киелі шежіреден себеп пен заңдылықты анықтауға, дәстүрлі беделден дәлелге қарай бетбұрыс байқалады.

Бұл өзгеріске жазудың таралуы, математикалық және астрономиялық білімнің жинақталуы, әртүрлі мәдениеттердің кездесуі және полистегі саяси пікірталас ықпал етті. Жазу талдау мен салыстыруды тереңдетсе, көпшілік алдындағы пікірталас уәж келтіру мәдениетін дамытты. Бірақ философияны осы жағдайлардың механикалық нәтижесі деуге болмайды; олар рационалды пайымға мүмкіндік берген тарихи алғышарттар еді.

Б.з.д. VI ғасырдағы Милет ойшылдары жаңа бағытты айқын көрсетті. Фалес барлық нәрсенің бастауын су деп санады; Анаксимандр шексіз әрі анықталмаған апейрон ұғымын ұсынды; Анаксимен ауаны түпнегіз деп білді. Олардың нақты жауаптары қазіргі ғылым өлшемімен дұрыс болмауы мүмкін. Тарихи жаңалық жауаптың мазмұнында ғана емес, сұрақ қою тәсілінде еді: табиғатты табиғаттың өз ішіндегі ортақ бастау мен өзгеріс заңдылығы арқылы түсіндіруге талпыныс жасалды [3; 6].

Архэ ұғымы дүниенің алғашқы бастауы мен негізін білдірді. Ол табиғаттағы сан алуан құбылыстың артында белгілі бір бірлік бар деген болжамға сүйенеді. Сөйтіп мифтік генеалогияның орнына негіз туралы мәселе, дәстүрлі беделдің орнына дәлел сұрау, дара оқиғаның орнына жалпы заңдылықты іздеу күшейді. Философия мифті жай терістемей, миф көтерген мәселелерді жаңа ойлау тәртібімен жалғастырды.

7. «Философия» атауы және даналыққа құштарлық

«Философия» атауы гректің phileo — сүю, құштар болу және sophia — даналық сөздерінен құралған; мағынасы — «даналыққа құштарлық». Антикалық дәстүр бұл атауды алғаш Пифагор қолданды деп жеткізеді. Алайда Пифагордан жазба мұра қалмағандықтан, мұны даусыз тарихи дерек емес, дәстүрлі телім ретінде көрсету дұрыс. Атаудың мазмұны маңыздырақ: философ өзін даналықтың толық иесі деп жарияламайды, ол даналықты іздейді, өз білімінің шегін түсінеді және сұрағын жалғастырады [3; 6].

Сократтың «өзінің білмейтінін білу» ұстанымы осы мәдениетті бейнелейді. Бұл білімнен бас тарту немесе надандықты мадақтау емес. Керісінше, жалған сенімділіктен арылып, пікірдің негізін тексеруге дайын болу. Сократ сұхбат арқылы әңгімелесушінің анықтамасындағы қайшылықты ашып, «әділет», «ізгілік», «батылдық» сияқты ұғымдарды нақтылауға ұмтылды. Ол дайын ілімді хабарлаудан гөрі адамның өз пікірін сынауына жағдай жасады. Сондықтан сократтық сұхбат ойлау мәдениетінің классикалық үлгісіне айналды.

Даналық көп ақпарат жинаумен тең емес. Білім белгілі бір нысан туралы дұрыс мәлімет пен түсінік береді; даналық сол білімнің адам өміріндегі орнын, мақсатын, қолдану шегін және игілікке қатысын пайымдайды. Адам көп нәрсе біле тұра, сол білімді қандай мақсатқа пайдалану керектігін ажырата алмауы мүмкін. Философиялық даналық ақиқат туралы ізденісті ізгі өмір мәселесінен бөлмейді. Осы себепті антикалық философияда философия тек теориялық білім емес, адамның өзін тәрбиелеу және саналы өмір сүру тәсілі ретінде де түсінілді.

Грек philosophia атауы араб тіліне «фәлсафа» түрінде енді. Бірақ фәлсафа жай аударма болып қалған жоқ. Әл-Кинди, әл-Фараби, Ибн Сина, Ибн Рушд сынды ойшылдар антикалық мұраны исламдық дүниетаныммен, ғылыммен және өз дәуірінің саяси-этикалық мәселелерімен сұхбаттастыра отырып дамытты. Олар болмыс пен себептілік, ақыл мен таным, жан мен бақыт, ізгі қоғам мен кемелдік мәселелерін жаңа тарихи жағдайда қарастырды.

Фәлсафаны кәламмен немесе сопылықпен толық теңестіруге болмайды. Кәлам діни сенім қағидаларын рационалды дәлел арқылы қорғауға бағытталса, сопылық рухани тәжірибе мен ішкі кемелденуге басымдық береді; фәлсафа грек логикасы мен метафизикасын игере отырып, болмыс пен танымның жалпы мәселелерін жүйелі зерттеді. Бұл дәстүрлер өзара пікірталас пен ықпал жағдайында дамыды. Олардың айырмашылығы мен сабақтастығын тану әл-Фараби мұрасын кең мәдени мәнмәтінде түсінуге мүмкіндік береді.

8. Философиялық ойлаудың негізгі ерекшеліктері

Таңдану. Философиялық ойлау үйреншікті нәрсенің өзінен мәселе көреді. Уақыт, сана, тіл, қозғалыс немесе әділет күнделікті өмірде таныс көрінгенімен, «уақыттың өзі не?», «өзгерістің барысында зат қалай сол зат болып қалады?», «сөз ойды толық жеткізе ме?» деген сұрақтар олардың күрделілігін ашады. Таңдану білімсіздікті дәріптемейді; ол белгілі болып көрінген нәрсенің астында шешілмеген мәселе барын аңғартады.

Күмән. Философиялық күмән барлық нәрсені мағынасыз теріске шығару емес, пікірдің негізін тексеретін әдіснамалық ұстаным. «Бұл тұжырымды неге дұрыс деп қабылдаймын?», «Оған қарсы қандай уәж бар?», «Мен қолданған өлшем барлық жағдайға жарай ма?» деген сұрақтар сенімді не нығайтады, не қайта қарауға мәжбүр етеді. Күмәннің мәдениеті сенімсіздікке емес, зияткерлік адалдыққа қызмет етеді.

Сыншылдық. Сын кемшілік іздеумен шектелмейді; ол тезистің алғышарттарын, ішкі байланысын және ықтимал салдарын ашады. Философиялық сын адамға емес, айтылған пікірге бағытталады. Қарсы көзқарасты бұрмалап теріске шығару сын емес. Негізді сын өзге ұстанымның ең күшті уәжін ескеріп, өз позициясының да әлсіз тұсын мойындайды.

Ұғымдық айқындық. «Еркіндік», «ақиқат», «табиғат», «адам», «әділет» сөздері әр мәнмәтінде әртүрлі мағына береді. Философия ұғымның негізгі белгісін, қолданылу шегін және ұқсас ұғымнан айырмасын анықтайды. Мысалы, еркіндікті тек сыртқы кедергінің жоқтығы деп түсіну жеткілікті ме, әлде адамның өз әрекетін саналы түрде меңгеруі де қажет пе? Ұғым анықталмайынша, дауласушы тараптар бір сөзбен әртүрлі нәрсені айтып тұруы мүмкін.

Дәлелділік. Дәлел тезистен, оны қолдайтын негіздерден және сол негіздерден қорытындыға өтудің қисынынан тұрады. «Көпшілік осылай ойлайды», «бұл бұрыннан бар» немесе «маған солай көрінеді» деген сөздер пікірдің шығу тегін көрсетуі мүмкін, бірақ оның ақиқаттығын өздігінен дәлелдемейді. Жақсы дәлел қарсы мысалды, ұғымның екіұшты мағынасын және қорытындының қолданылу шегін ескереді.

Сұхбаттастық. Философия монолог түрінде жазылғанның өзінде ішкі жағынан диалогтық сипатқа ие: әр тұжырым ықтимал қарсы сұрақты көздейді. Сократтық сұхбатта әңгімелесушіге дайын анықтама берілмейді; оның жауабындағы қайшылықтар сұрақ арқылы ашылады. Қарсы пікір ойлауға бөгет емес, өз ұстанымымыздың анықтығы мен беріктігін тексеретін мүмкіндікке айналады.

Рефлексия және жүйелілік. Философия дүниені ғана емес, адамның дүниені қалай түсінетінін де зерттейді. Ол тілдің, мәдениеттің, тарихи дәуірдің және әлеуметтік тәжірибенің ойға ықпалын аңғартады. Сонымен бірге жеке мәселелерді өзара байланыста қарастырады: болмыс туралы көзқарас таным теориясына, адам туралы түсінік этика мен қоғам философиясына әсер етеді. Жүйелілік философиялық ұстанымның бөліктері бір-біріне қайшы келмеуін талап етеді.

Философиялық мәселелер әмбебап әрі тұлғалық мағынаға ие. «Адам еркін бе?», «Ақиқатты қалай танимыз?», «Өмірдің мәні неде?» деген сауалдар жалпы теорияға қатысты болғанымен, әр адамға тікелей қойылады. Бірақ бұл «әркімнің өз ақиқаты бар» деген релятивизмге тең емес. Философиялық мәселені игеру адамнан өз ұстанымын айқындап, оны жалпыға түсінікті ұғымдар мен дәлелдер арқылы негіздеуді талап етеді.

9. Философияның пәні, әдістері және қызметтері

Философияның пәні тарих барысында өзгеріп отырды. Антикалық дәуірде ол табиғат, қоғам, адам және таным туралы теориялық білімдердің кең өрісін қамтыды. Арнаулы ғылымдар дербестенген сайын философияның міндеті жекелеген құбылыстың эмпириялық заңын ашудан гөрі, болмыстың, танымның, құндылықтың және адам әрекетінің әмбебап негіздерін зерттеуге қарай нақтыланды. Жалпы түрде философияны дүние, адам және олардың өзара қатынасының түпкі негіздері туралы сыни, ұғымдық және дәлелді ойлау деп анықтауға болады.

Философия ғылымдар зерттейтін дүниеден бөлек нысан ойлап таппайды; айырмашылық қарастыру деңгейінде. Физика кеңістік пен уақыттың өлшенетін қатынастарын зерттесе, философия кеңістік пен уақыттың болмыс ретіндегі мағынасын сұрайды. Биология тірі ағзаның құрылымы мен эволюциясын зерттейді, философиялық антропология адам болмысының биологиялық, әлеуметтік және рухани қырларының арақатынасын зерделейді. Құқық ғылымы нормалардың жүйесін талдайды, құқық философиясы заңдылық пен әділеттіліктің байланысын қарастырады. Философиялық сұрақ нақты ғылымның орнын алмастырмайды, оның ұғымдық негізі мен дүниетанымдық мағынасын ашады.

Философияда барлық мектепке ортақ жалғыз әдіс жоқ. Әдіс — зерттеу мен ойлауды белгілі бір мақсатқа бағыттайтын қағидалар мен тәсілдердің жүйесі. Әртүрлі дәуірлер мен бағыттар мәселені әрқалай қойғанымен, философиялық жұмыста бірнеше негізгі тәсіл тұрақты қолданылады. Мәселені қою таныс құбылыстың астындағы қайшылықты ашады. Ұғымдық талдау сөздің әр мағынасын ажыратып, пікірдің не туралы екенін айқындайды. Дәлелдеу тезистің негізін көрсетсе, сын сол негіздің жеткіліктілігін тексереді.

Диалектикалық әдіс құбылысты қозғалыс, өзара байланыс және қарама-қайшылық тұрғысынан қарастырады. Оның негізгі талабы — затты қатып қалған күйде емес, қалыптасу мен өзгеру үдерісінде түсіну. Герменевтика мәтіннің мағынасын оның тілі, тарихи жағдайы және түсіндірушінің ұстанымы арқылы ашады. Феноменология құбылыстың сана тәжірибесінде қалай берілетініне назар аударады және алдын ала теориялық жорамалдарды уақытша шегеруге тырысады. Ойша тәжірибе нақты жағдайда жүзеге асыру мүмкін емес немесе қажет емес мәселені қиялдағы шарттар арқылы сынайды. Салыстыру, тарихи талдау және жүйелеу де философиялық зерттеуде кең қолданылады.

Философияның дүниетанымдық қызметі білім мен өмірлік тәжірибені тұтас адам-дүние қатынасында байланыстырады. Сыни қызмет қалыптасқан қағида мен беделдің негізін тексерсе, әдіснамалық қызмет мәселені дұрыс қоюға, ұғымдарды ажыратуға және зерттеудің жасырын алғышарттарын көруге көмектеседі. Аксиологиялық қызмет игілік, еркіндік, қадір-қасиет, әділет және жауапкершілік ұғымдарының мазмұнын ашады. Гуманистік қызмет адамның дербестігі мен қадір-қасиетін алға шығарады, ал эвристикалық қызмет жаңа мәселелер мен ықтимал жауаптардың ұғымдық кеңістігін қалыптастырады.

Философия мен ғылымды бәсекелес екі білім деп түсіну қате. Ғылым бақыланатын құбылыстардың заңдылықтарын арнайы әдістермен зерттейді. Философия «ақиқат», «дәлел», «себеп», «заң», «объективтілік» ұғымдарының мағынасын және ғылыми білімнің адамзат мәдениетіндегі орнын талдайды. Ғылым философияға жаңа дерек пен мәселе береді; философия ғылымның әдіснамалық және құндылықтық шекарасын пайымдайды. Олардың сұхбаты дүниені біржақты түсіндіруден сақтайды.

10. Философиялық білімнің негізгі бөлімдері

Философия адам мен дүниенің қатынасын әр қырынан зерттейтін өзара байланысты бөлімдерден тұрады. Олардың шекарасы шартты: болмыс туралы сұрақ таным мәселесіне, таным тіл мен логикаға, адам туралы түсінік этика мен қоғам философиясына ұласады. Дегенмен негізгі бөлімдерді ажырату философиялық мәселелер кеңістігінде бағдар алуға көмектеседі [1; 2].

Бөлім	Негізгі сұрақ	Негізгі ұғымдар
Онтология	Болмыс деген не және оның негізгі түрлері қандай?	болмыс, бейболмыс, материя, қозғалыс, кеңістік, уақыт
Гносеология	Адам дүниені қалай таниды және білім қалай негізделеді?	таным, субъект, объект, ақиқат, тәжірибе, рационалдылық
Логика	Дұрыс ойлау мен дәлелді қорытындының заңдары қандай?	ұғым, пікір, ой қорытындысы, дәлел, қайшылық
Философиялық антропология	Адам болмысының табиғаты мен ерекшелігі неде?	адам, тұлға, еркіндік, өмір, өлім, өмірдің мәні
Этика	Ізгілік, парыз және жауапкершіліктің өлшемі қандай?	жақсылық, жамандық, ар-ождан, парыз, жауапкершілік
Әлеуметтік және саяси философия	Қоғам, билік, еркіндік пен әділет қалай байланысады?	қоғам, мемлекет, билік, құқық, еркіндік, әділет
Аксиология және эстетика	Құндылық пен әсемдіктің табиғаты қандай?	құндылық, игілік, әсемдік, асқақтық, өнер
Ғылым мен техника философиясы	Ғылыми білім мен техниканың негізі, мүмкіндігі және шегі қандай?	ғылым, әдіс, парадигма, техника, технология, жауапкершілік

Философиялық бөлімдердің шекарасы шартты және олар өзара бірін-бірі толықтырады. Мысалы, еркіндік мәселесі адамның табиғатына ғана емес, моральдық жауапкершілікке, қоғамдық тәртіпке және танымның мүмкіндігіне де қатысты. Ақиқат мәселесі логикалық дәлелдеумен шектелмей, тілдің, мәдениеттің және тарихи жағдайдың ықпалын ескеруді талап етеді. Философияның жүйелі сипаты осындай байланыстарды ашып, жекелеген мәселені тұтас дүниетаным аясында қарастыруға мүмкіндік береді.

Түйін

Философияның пайда болуы адамзат бұрын сұрамаған мәселелердің кенет тууы емес, дүние мен адам туралы ежелгі сауалдарды жаңа негізде қарастыру болды. Миф әлемді бейне, рәміз және киелі оқиға арқылы тұтас түсіндірді; философия сол мәселелерді ұғымға айналдырып, дәлел мен сұхбаттың ашық кеңістігіне шығарды. «Мифтен логосқа көшу» мифтің жоғалуын емес, жауапты негіздеу өлшемінің өзгеруін білдіреді.

Философиялық ойлау таңданудан басталып, күмән, сын, ұғымдық айқындық, дәлел, сұхбат және рефлексия арқылы дамиды. Оның міндеті барлық сұраққа біржола дайын жауап беру емес, мәселені дәл көру, жасырын алғышарттарды ашу және әр жауаптың негізін тексеру. Философия осы арқылы адамға өзінің дүниетанымын саналы түрде қалыптастыруға, өз ұстанымын өзге көзқарастармен салыстыруға және ақиқатқа ұмтылысты адамгершілік жауапкершілікпен сабақтастыруға мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 31 қазандағы № 603 бұйрығына 2-қосымша. Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары үшін «Философия» жалпы білім беру пәнінің үлгілік оқу бағдарламасы.
2. Философия: жоғары оқу орындары мен колледж студенттеріне арналған оқулық / құраст. Т.Х. Ғабитов. – Алматы: Лантар Трейд, 2021. – 296 б.
3. Сағатова Ә.С., Сарсенбеков Н.Ж. Философия: оқу құралы. – Алматы: Лантар Трейд, 2020. – 138 б.
4. Философиялық энциклопедия / құраст. Т.Х. Ғабитов, С.Е. Нұрмұратов. – Алматы: Лантар Трейд, 2021. – 527 б.
5. Ежелгі Шығыс философиясы / құраст. Ж. Молдабеков. «Әлемдік философиялық мұра» сериясы. 1-том. – Алматы: Жазушы, 2005. – 560 б.
6. Кенни Э. Батыс философиясының жаңа тарихы. 1-том: Антика философиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2018. – 408 б.

2-дәріс. Ежелгі Үнді, Қытай және Грек философиясының қалыптасуы

1. Ежелгі философияның қалыптасу ерекшеліктері

Ежелгі философия дүниенің пайда болуы, адамның табиғаты және өмірдің мәні туралы сұрақтарды ұғымдар мен дәлелдер арқылы түсіндіруге ұмтылудан басталды. Алғашқы ойшылдар табиғаттағы сан алуан құбылыстардың ортақ негізін іздеді, қоғамдағы тәртіптің себептерін қарастырды, адамның өзін және қоршаған дүниені тану мүмкіндіктерін зерттеді. Осы ізденістер барысында философиялық мектептер қалыптасты. Мектеп өкілдерін бір ұстаздан тәлім алу ғана емес, ортақ мәселелер мен оларды шешудің белгілі бір тәсілі біріктірді. Ұстаздың тұжырымын жалғастырумен қатар, оны сынау мен жаңа жауап ұсыну да философиялық дәстүрдің дамуына ықпал етті.

Б.з.д. I мыңжылдықта Үндістан, Қытай және Грекия философиялық ойдың ірі орталықтарына айналды. Әрқайсысында философияның қалыптасуына сол қоғамның шаруашылық өмірі, әлеуметтік қатынастары, діни түсініктері мен мәдени мұрасы әсер етті. Үнді ойшылдары адамның рухани табиғатына, іс-әрекетінің салдарына және азаттыққа жетуіне ерекше көңіл бөлді. Қытай философиясында адамгершілік, тәрбие, мемлекет басқару және табиғатпен үйлесімді өмір сүру мәселелері алға шықты. Грек философиясында дүниенің алғашқы негізін, қозғалыс пен өзгерістің себептерін, ақиқат білімнің шарттарын түсіндіру маңызды орын алды.

Бұл ерекшеліктер әр дәстүрдің негізгі бағытын көрсетеді. Сонымен бірге Үндістанда логика мен табиғат философиясы, Қытайда таным мен тіл мәселелері, Грекияда жан және адамгершілік туралы ілімдер дамыды. Сондықтан Шығыс философиясын тек діни сеніммен, ал грек философиясын тек ақыл-оймен байланыстырып қарастыру біржақты болар еді. Үш дәстүрде де дүниені түсіндіру адамның өмір сүру салтымен ұштасып жатты. Білімнің құндылығы оның адамның өзін жетілдіруіне, дұрыс шешім қабылдауына және өмірдегі орнын түсінуіне тигізетін ықпалымен де өлшенді.

Неміс философы Карл Ясперс ежелгі мәдениеттердегі осындай рухани өзгерістерді «осьтік уақыт» ұғымы арқылы түсіндірді. Ол б.з.д. шамамен VIII–II ғасырлар аралығында адамзаттың өзін және дүниені ұғынуында елеулі бетбұрыс болғанын атап көрсетті. Адам қалыптасқан нанымдарды ой елегінен өткізіп, өзінің шектеулілігін, жауапкершілігін және рухани мүмкіндіктерін пайымдай бастады. «Осьтік уақыт» — әртүрлі өркениеттерді салыстыруға арналған тарихи-философиялық тұжырымдама. Ол барлық халық бірдей жолмен дамыды дегенді білдірмейді; әр дәстүрдің ерекшелігі оның нақты ілімдерінен танылады.

2. Ежелгі Үнді философиясы

Ведалар мен Упанишадтардағы философиялық ой

Үнді философиясының бастауында Ведалар деп аталатын діни-әдеби мұра тұр. «Веда» сөзі білім деген мағынаны білдіреді. Ригведа, Самаведа, Яджурведа және Атхарваведа құрамында құдайларға арналған жырлар, ғұрыптық мәтіндер, дұғалар мен дүниенің жаратылысы туралы түсініктер жинақталған. Ведалық мұра ұзақ уақыт ауызша сақталып, ұрпақтан ұрпаққа берілді. Оны түсіндіру барысында құрбандықтың мәні, ғарыштық тәртіп және адамның осы тәртіпке қатысы туралы сұрақтар туындады. Кейін бұл сұрақтар дүниенің түпкі негізі мен адамның рухани болмысын зерттеуге ұласты.

Упанишадтар — ведалық әдебиет аясында қалыптасқан діни-философиялық шығармалар. Ең көне Упанишадтар б.з.д. I мыңжылдықтың алғашқы жартысында пайда болып, кейінгі ғасырларда толықтырылды. Оларда ұстаз бен шәкірттің, даналар мен билеушілердің сұхбаттары арқылы болмыс, жан, таным және азат болу мәселелері талқыланады. Ғұрыпты дұрыс орындаумен қатар, оның астарындағы мағынаны ұғыну маңызды бола бастайды. Адам сыртқы дүниені танып қана қоймай, өзінің шынайы мәнін білуге ұмтылады. Осыдан «Өзімді танығанда нені танимын?» деген философиялық мәселе туындайды.

Упанишадтардағы негізгі ұғымдардың бірі — Брахман. Ол бүкіл дүниенің мәңгілік рухани негізін, барлық құбылыстың түпкі бірлігін білдіреді. Жеке заттар пайда болып, өзгеріп, жойылғанымен, олардың негізіндегі болмыс сақталады деп түсіндіріледі. Атман — адамның ішкі рухани мәні, оның шынайы «Мені». Упанишадтардың бірқатарында Атман мен Брахманның бірлігі туралы ой айтылады: адамның терең рухани негізін тану дүниенің түпкі негізін танумен сабақтас. Бұл қатынасты кейінгі веданта мектептері әртүрлі түсіндірді. Демек, Брахман мен Атманның байланысы үнді философиясында ұзақ уақыт талқыланған мәселе болды.

Адамның өмірі мен рухани жетілуі карма, сансара және мокша ұғымдары арқылы түсіндіріледі. Карма — іс-әрекет және оның салдары туралы түсінік. Адамның жасаған ісі оның қазіргі өміріне және кейінгі дүниеге келуіне әсер етеді деп есептелді. Сансара — туылу мен өлімнің, қайта дүниеге келудің үздіксіз айналымы. Осы айналымнан құтылу мокша, яғни азат болу деп аталады. Азаттыққа жету адамның құмарлықтан арылуымен, өзін тәрбиелеуімен және ақиқат білімге ие болуымен байланыстырылды. Сондықтан таным адамның рухани өзгеруінің шарты ретінде бағаланды.

Упанишадтардағы өзін тану мәселесі күнделікті «Мен» туралы түсініктен терең. Адам өзін тәнімен, сезімімен, есінде қалған оқиғалармен немесе қоғамдағы орнымен байланыстырады. Бірақ олардың бәрі өзгеріп отырады. Осы өзгерістердің негізінде тұрақты рухани мән бар ма деген сұрақ Атман туралы ілімге алып келеді. Бұл мәселе кейін буддизмде басқаша шешілді. Үнді философиясындағы пікірталастың өзегі де осында: адамның болмысын, әрекетінің сабақтастығын және азат болу мүмкіндігін қандай негізде түсіндіруге болады?

Философиялық мектептер

Үнді философиясындағы мектептер дәстүрлі түрде Ведалардың беделін мойындауына қарай екі топқа бөлінеді. Астика деп Ведаларды беделді рухани негіз ретінде қабылдайтын мектептерді, настика деп олардың міндетті беделін мойындамайтын бағыттарды атайды. Бұл жіктеуді Құдайға сену немесе сенбеумен толық теңестіруге болмайды. Астикаға ньяя, вайшешика, санкхья, йога, миманса және веданта жатады. Олардың жүйелері әр кезеңде қалыптасқанымен, философия тарихында алты даршана ретінде бірге қарастырылады. Даршана белгілі бір философиялық көзқарасты, дүниені түсіндіру жүйесін білдіреді.

Ньяя мектебі дұрыс ойлау, дәлелдеу және ақиқат білімге жету жолдарын зерттеді. Вайшешика заттарды, олардың қасиеттері мен қатынастарын негізгі категориялар арқылы түсіндірді. Санкхья рухани бастау — пуруша мен материалдық табиғат — пракритиді ажыратты. Йога сананы тәртіпке келтіру мен рухани жетілудің тәсілдерін дамытты. Миманса ведалық мәтіндер мен ғұрыптық міндеттерді түсіндіруге, веданта Брахман, Атман және азаттық мәселелеріне басымдық берді. Бұл мектептер адамның танымы мен рухани тәжірибесін әр қырынан қарастырды. Ал буддизм, джайнизм және чарвака-локаята Ведалардың беделінен тәуелсіз ұстанымдар қалыптастырды.

Буддизмнің негізгі қағидалары

Буддизмнің негізін қалаушы — Сиддхартха Гаутама. Ғылыми әдебиетте оның өмірі негізінен б.з.д. V ғасырмен байланыстырылады, нақты мерзімдер жөнінде әртүрлі пікір бар. «Будда» атауы оянған, ақиқатқа көзі жеткен деген мағынаны білдіреді. Оның ілімі адам өміріндегі азаптың себептерін анықтап, одан арылу жолын көрсетуге бағытталған. Будда сезімдік ләззатқа шектен тыс берілуден де, тәнді қинауға негізделген шектен шыққан тақуалықтан да бас тартып, орта жолды ұсынды. Орта жол ақыл-ойды дамыту, адамгершілік тәртіп және рухани тәжірибе бірлігін білдіреді.

Буддизм ілімінің мазмұны төрт асыл ақиқатта жинақталған. Бірінші ақиқат — адам өмірінде азап пен қанағаттанбаушылық бар. Туылу, қартаю, ауру, өлім, сүйікті нәрседен айырылу және қалағанына жете алмау осыған жатады. Екінші ақиқат — азаптың себебі құмарлық пен тәуелділікте. Адам өзгермелі нәрсені мәңгі сақтағысы келеді, сондықтан одан айырылу қасірет туғызады. Үшінші ақиқат — азаптан арылу мүмкін. Төртінші ақиқат — азаптан арылуға жеткізетін жол бар. Бұл қағидалар адамның жағдайын түсіндірумен бірге оны өзгертудің мүмкіндігін де көрсетеді.

Азаптан арылудың жолы асыл сегіздік жол деп аталады. Ол дұрыс көзқарасты, дұрыс ниетті, дұрыс сөзді, дұрыс іс-әрекетті, дұрыс өмір сүру тәсілін, дұрыс күш-жігерді, дұрыс зейінді және дұрыс шоғырлануды қамтиды. Бұл талаптар үш негізгі салаға бірігеді: даналық, адамгершілік және сананы жетілдіру. Мәселен, дұрыс сөз өтіріктен, жала жабудан және өшпенділікті күшейтетін сөзден бас тартуды білдіреді. Дұрыс зейін адамның өз ойы мен сезімін аңғарып, оларға саналы қатынас жасауын талап етеді. Осылайша философиялық түсінік күнделікті мінез-құлықпен байланыстырылады.

Нирвана — азапты туғызатын құмарлықтың, өшпенділік пен надандықтың жойылуы. Бұл ұғым адамның рухани азаттығын білдіреді. Оны жай өлім немесе ештеңені сезбеу күйі деп түсіну дұрыс емес. Буддизмдегі маңызды мәселенің бірі — анатман, яғни өзгермейтін, дербес «Меннің» жоқтығы туралы ілім. Адамның тәні, сезімдері, қабылдауы мен санасы өзгеріп, бір-біріне тәуелді болады. Соған қарамастан әрекеттердің салдары сақталады. Демек, жауапкершілікті түсіндіру үшін мәңгі жанды мойындау міндетті емес деген көзқарас ұсынылады. Осы тұста буддизм Упанишадтардағы Атман туралы ілімнен ерекшеленеді.

Джайнизм және чарвака ілімі

Джайнизмде жанның дербестігі және оны карманың ықпалынан азат ету мәселесі алға қойылады. Махавира осы дәстүрдің аса маңызды ұстаздарының бірі саналады. Азаттық дұрыс сенім, дұрыс білім және дұрыс мінез-құлық арқылы жүзеге асады деп түсіндіріледі. Джайнизм этикасының негізгі қағидасы — ахимса, яғни тіршілік иесіне зиян келтірмеу. Бұл талап адамның әрекетіне ғана емес, сөзі мен ниетіне де қатысты. Дүниенің көпқырлылығы туралы ілім әрбір пікірдің шектеулі екенін ескеріп, затты бірнеше қырынан қарастыруға шақырады. Мұндай ұстаным өзге көзқарасты түсінуге және асығыс қорытынды жасамауға негіз болады.

Чарвака-локаята материалистік бағыт ретінде белгілі. Оның өкілдері материалдық дүниені алғашқы негіз деп танып, сезімдік тәжірибеге сүйенді, тәннен бөлек мәңгі жан мен о дүниедегі жаза туралы түсініктерді сынады. Адам өмірінің құндылығы осы дүниедегі тіршілікпен байланыстырылды. Бұл бағыттың өз еңбектері толық сақталмаған, көзқарастары көбіне қарсыластарының шығармаларынан белгілі. Сондықтан оның мазмұнын тек ләззат іздеуге шақырумен шектеу орынсыз. Жалпы алғанда, үнді философиясы жан, таным және азаттық туралы өзара бәсекелес жауаптардың көптігімен ерекшеленеді.

3. Ежелгі Қытай философиясы

Конфуцийдің адам және қоғам туралы ілімі

Ежелгі Қытай философиясы қоғамдық қатынастар күрделеніп, орталық билік әлсіреген жағдайда қалыптасты. Мемлекеттер арасындағы соғыс пен әлеуметтік қайшылықтар ойшылдардың алдына елдегі тәртіпті қалай қалпына келтіруге болады деген мәселе қойды. Аспан — Тянь — табиғи және адамгершілік тәртіптің жоғарғы негізі ретінде түсіндірілді. Бірақ әр мектеп адамның осы тәртіпке қатысын өзінше қарастырды. Конфуцийшілдік адамды тәрбиелеуге, даосизм табиғилыққа, моизм адамдардың өзара қамқорлығына, легизм заң мен басқару тетіктеріне ерекше мән берді.

Конфуций немесе Кун-цзы б.з.д. 551–479 жылдары өмір сүрді. Оның шәкірттері мен ізбасарлары ұстаздың пікірлерін «Лунь юй» атты жинақта сақтаған. Конфуцийдің негізгі мәселесі — адамның адамгершілік қасиеттері мен қоғамдағы міндеттері. Оның ойынша, қоғамдық тәртіп әр адамның өз міндетін дұрыс орындауынан басталады. Адамның білім алуы өзін тәрбиелеумен ұштасуға тиіс. Көп білу жеткіліксіз: білгенін орынды пайдалану, сөзіне берік болу және өзгелерге құрмет көрсету қажет. Осы талаптар конфуцийшілдіктің этикалық мазмұнын айқындайды.

Жэнь — адамсүйгіштік, адамгершілік. Ол өзгені құрметтеу, оған жанашырлық таныту және өз әрекетіңнің басқа адамға әсерін ескеру қабілетін білдіреді. Ли — әдеп, рәсім және қоғамдық мінез-құлық нормалары. Ли арқылы адам құрметін нақты әрекетпен көрсетеді, өз сезімін тежеп, қарым-қатынастағы орнын түсінеді. Жэнь мен ли өзара байланысты: адамгершіліксіз орындалған рәсім сыртқы әрекет күйінде қалады, ал ізгі ниет әдепті мінез-құлықта көрінуі керек. Сяо — ата-ананы құрметтеу және үлкенге ізет көрсету. Отбасы адамгершілік тәрбиенің алғашқы ортасы ретінде бағаланады.

Цзюнь-цзы ұғымы адамгершілігі жетілген, парасатты адамды білдіреді. Конфуций мұндай адамның басты белгісін әділетке ұмтылуынан, парызын түсінуінен және өзін үнемі жетілдіруінен көреді. Оның қадірі тек шыққан тегіне немесе байлығына байланысты емес. Билеуші де осы талаптарға сай болуға тиіс. Ізгілікпен басқару халықтың сенімін күшейтеді, ал тек жазаға сүйену жазадан қорқуды ғана қалыптастыруы мүмкін. «Атауларды түзету» қағидасы адамның атағы мен қызметі оның ісіне сәйкес келуін талап етеді: билеуші басқару міндетін, ата-ана тәрбиелеу міндетін, бала перзенттік борышын орындауы керек.

Конфуцийшілдік қоғамды өзара міндеттер жүйесі ретінде түсіндіреді. Бұл жүйе ежелгі иерархиялық қатынастарға сүйенгенімен, билікке де адамгершілік талап қояды. Басшының жеке өнегесі, сөзі мен ісінің бірлігі қоғамдық тәртіптің маңызды шарты саналады. Осы тұрғыдан тәрбие жеке адамның ғана мәселесі болмай, мемлекет өмірімен байланысады. Конфуцийдің кейінгі ізбасарлары адамның табиғаты, ізгіліктің қайнар көзі және тәрбиенің рөлі туралы сұрақтарды әрі қарай дамытты. Қытай философиясында этика мен саясаттың тығыз байланысы осылай қалыптасты.

Даосизмдегі Дао және табиғилық қағидасы

Даосизмнің негізгі шығармаларының бірі — дәстүр бойынша Лао-цзыға телінетін «Дао дэ цзин». Лао-цзының өмірі туралы деректер аз, мәтіннің қалыптасуы жөнінде де әртүрлі пікір бар. Даосизмнің басты ұғымы — Дао. Ол дүниенің табиғи жолын, барлық құбылыстың пайда болуы мен өзгеруінің жалпы негізін білдіреді. Табиғаттағы нәрселердің бәрі осы жолға сәйкес қалыптасады. Адам да дүниенің бір бөлігі болғандықтан, табиғи заңдылықтарды түсініп, өз өмірін солармен үйлестіруге тиіс. Даоны тану адамның өз қалауын дүниеге күшпен таңуын шектеуге мүмкіндік береді.

Дэ — Даоның жеке заттар мен тіршілік иелерінде көрінетін қасиеті, олардың ішкі қуаты. Даосизмде әр нәрсенің өз табиғатына сәйкес дамуына мән беріледі. Осыдан у-вэй қағидасы туындайды. Ол әдебиетте «әрекетсіздік» деп аударылады, бірақ оның мағынасы ештеңе істемеумен шектелмейді. У-вэй — табиғи дамуға кедергі келтіретін артық, зорлықшыл әрекеттен бас тарту. Дана адам жағдайдың ерекшелігін ескеріп, асығыстық пен күштеуге жол бермейді. Су бейнесі осы ойды жеткізеді: жұмсақтық пен икемділік те кедергіні жеңудің жолы бола алады.

Конфуций қоғамдық әдеп пен тәрбиені жетілдіруге ұмтылса, даосизм жасанды талаптардың шамадан тыс көбеюі адамның табиғи өмірін бұзатынын көрсетеді. Чжуан-цзы осы бағытта адамның көзқарасы мен бағалауының шектеулілігін талқылады. Бір жағдайда пайдалы көрінген нәрсе екінші жағдайда пайдасыз болуы мүмкін; сондықтан дана адам өз пікірін дүниенің жалғыз өлшемі деп қабылдамайды. Даосизмнің адамға қоятын талабы — қарапайымдылық, ұстамдылық және табиғатпен үйлесім. Бұл идеялар Қытайдың философиясына ғана емес, әдебиетіне, өнеріне және өмір салтына да ықпал етті.

Моизм және легизм

Мо-цзы негізін қалаған моизм жалпыға бірдей сүйіспеншілік пен өзара пайда қағидаларын ұсынды. Моистердің пікірінше, тек өз отбасының немесе өз мемлекетінің мүддесін көздеу адамдар арасындағы қақтығысты күшейтеді. Қамқорлық жақын адамдармен шектелмей, өзгелерге де бағытталуы керек. Іс-әрекет халыққа тигізетін пайдасы мен зиянына қарай бағаланады. Осыған байланысты моистер басқыншылық соғыстарды, ысырапшылдықты және халықтың тұрмысын ауырлататын шығындарды сынады. Олардың ілімінде қоғамдық игілік пен адам әрекетінің нақты нәтижесі маңызды орын алды.

Легизм немесе заңшылдар мектебі тәртіпті орнатуда заңның, сыйақы мен жазаның рөлін алға шығарды. Шан Ян мен Хань Фэйге байланысты бұл бағыт басқарудың тұрақтылығын жеке адамның ізгілігіне ғана тәуелді етпеуге ұмтылды. Нормалар түсінікті, талаптар нақты, ал олардың орындалуын бақылау жүйелі болуы қажет деп есептелді. Легистердің мақсаты мемлекетті күшейту болғандықтан, олардың ілімін қазіргі құқықтық мемлекет ұғымымен теңестіруге болмайды. Қытай мектептерінің пікірталасы қоғамды не біріктіреді деген ортақ сұраққа бағытталды: адамгершілік өнеге ме, табиғилық па, ортақ игілік пе, әлде заңның күші ме?

4. Ежелгі грек философиясы және Сократқа дейінгі мектептер

Табиғат философиясының алғашқы мәселелері

Ежелгі грек философиясы б.з.д. VI ғасырда Иония қалаларында қалыптаса бастады. Кейін Оңтүстік Италиядағы грек қоныстары мен Афина маңызды орталықтарға айналды. Қолөнер мен сауданың дамуы, теңіз қатынастары, өзге мәдениеттермен байланыс және полистегі пікірталас философиялық ізденіске жағдай жасады. Полис — өзіндік басқару жүйесі бар қала-мемлекет. Қоғамдық мәселелерді талқылау пікірді негіздеуге үйретсе, математика мен табиғатты бақылау құбылыстардың арасындағы тұрақты байланысты іздеуге мүмкіндік берді. Философия осы тәжірибелерді дүниенің тұтастығы туралы сұрақпен ұштастырды.

Алғашқы грек ойшылдарының табиғат туралы ілімдері натурфилософия деп аталады. Олардың негізгі сұрағы — дүниенің алғашқы негізі не? Бұл негіз архэ ұғымымен белгіленді. Фюсис табиғатты және заттың өзіне тән қасиетін, космос реттелген дүниені, логос ақылға қонымды негіз бен жалпы заңдылықты білдірді. Осы ұғымдар дүниедегі көптүрлілік пен өзгерісті түсіндіруге қызмет етті. Сократқа дейінгі немесе досократтық философия атауы шартты: бұл топтағы кейбір ойшылдар Сократпен замандас болған. Оларды табиғат, болмыс және қозғалыс мәселелеріне басымдық беруі біріктіреді.

Милет мектебі

Милет мектебінің өкілдері — Фалес, Анаксимандр және Анаксимен. Олар б.з.д. VI ғасырда дүниенің біртұтас табиғи негізін іздеді. Фалес алғашқы негізді су деп түсіндірді. Аристотельдің хабарлауынша, ол табиғаттағы заттардың пайда болуы мен тіршілігін осы бастаумен байланыстырған. Фалестің өз шығармалары сақталмағандықтан, оның дәлелдерін толық біле алмаймыз. Дегенмен негізгі ойы анық: сырттай әртүрлі заттардың бәрі ортақ негізден туындайды. Осылайша дүниенің көптүрлілігі мен бірлігі туралы мәселе қойылды. Бұл табиғат құбылыстарын табиғи себеппен түсіндіруге жасалған алғашқы қадамдардың бірі еді.

Анаксимандр дүниенің негізін белгілі бір затпен шектеуге болмайды деп есептеп, апейрон ұғымын ұсынды. Апейрон — шексіз, сапалық жағынан анықталмаған алғашқы негіз. Ыстық пен суық, құрғақ пен ылғал сияқты қарама-қарсы қасиеттер осы негізден бөлініп шығады. Егер дүниенің бастауы тек су немесе от болса, оған қарама-қарсы қасиеттердің пайда болуын түсіндіру қиын. Сондықтан Анаксимандр барлық нақты заттардың негізінде олардың ешқайсысына толық тең келмейтін бастау бар деп пайымдады. Бұл ой сезімге тікелей берілетін заттан абстрактілі ұғымға көшуді көрсетті.

Анаксимен алғашқы негіз ретінде ауаны қабылдады. Ол заттардың айырмашылығын ауаның сиреуі мен қоюлануы арқылы түсіндірді: ауа сирегенде отқа, қоюланғанда желге, бұлтқа, суға, жер мен тасқа айналады. Осы түсіндіруде бір негізден әртүрлі заттың қалай пайда болатыны көрсетіледі. Милет ойшылдарының жауаптары қазіргі жаратылыстану талаптарына сәйкес келмейді, бірақ олардың қойған мәселесі философия үшін маңызды болды. Фалес ортақ бастауды іздеді, Анаксимандр оның табиғатын тереңірек анықтауға тырысты, Анаксимен өзгерістің жүру тәсілін түсіндірді. Бір мәселе осылай жаңа сұрақтармен толығып отырды.

Пифагор және сандық үйлесім

Пифагор мен оның ізбасарлары дүниенің тәртібін сан және сандық қатынастар арқылы түсіндірді. Музыкалық дыбыстардың үйлесімі мен сандық өлшемдердің байланысы олардың назарын заттардың құрылымына аударды. Мәселе енді дүниенің неден тұратынын анықтаумен шектелмеді: заттар қандай қатынас арқылы реттеледі деген сұрақ қойылды. Пифагорейшілдер үшін сан дүниенің үйлесімділігін түсінудің кілті болды. Олардың көзқарастарында математикалық ізденістер жанның тазаруы, тәртіпті өмір сүру және рухани жетілу туралы түсініктермен ұштасып жатты. Пифагордың жеке пікірлері мен кейінгі ізбасарларының идеяларын ажырату қиын болғандықтан, бұл тұжырымдар көбіне мектепке ортақ мұра ретінде қарастырылады.

Гераклит және өзгеріс туралы ілім

Гераклит б.з.д. VI ғасырдың соңы мен V ғасырдың басында өмір сүрді. Ол дүниенің негізгі сипатын қозғалыс пен өзгерістен көрді. Табиғаттағы нәрселер пайда болады, өзгереді және басқа күйге ауысады. Өзен бейнесі осы ойды түсіндіреді: өзендегі су үнемі ауысқанымен, өзен белгілі бір тұтастық ретінде сақталады. Демек, өзгеріс пен бірлік өзара байланысты. Гераклит қарама-қарсылықтардың да бір-біріне тәуелді екенін көрсетті. Күн мен түн, өмір мен өлім, тыныштық пен қозғалыс дүниенің тұтас үдерісінің әртүрлі жақтары ретінде қарастырылады.

Гераклиттегі логос — дүниедегі өзгерістердің ортақ заңдылығы. Адамдар жеке пікірлерімен шектелсе, осы заңдылықты аңғармай қалуы мүмкін. Философиялық таным құбылыстардың сыртқы айырмашылығынан олардың ішкі байланысын түсінуге бағытталады. От дүниенің өзгермелі сипатын және заттардың бір күйден екіншісіне ауысуын бейнелейтін маңызды бастау болды. Гераклиттің ілімін «бәрі өзгереді» деген бір сөйлеммен шектеу жеткіліксіз: ол өзгерістің белгілі бір өлшеммен, тәртіппен жүретінін де айтты. Осы арқылы өзгермелі дүниенің заңдылығын тану мәселесі қойылды.

Парменид және болмыс мәселесі

Элей мектебінің өкілі Парменид болмысты ақыл-ой арқылы түсіндіруге ұмтылды. Оның негізгі тұжырымы бойынша, болмыс бар, бейболмыс жоқ. Егер бір нәрсе мүлде жоқ болса, оны бар нәрсенің бастауы деп қабылдау қайшылыққа әкеледі. Осыдан Парменид шынайы болмыс пайда болмайды, жойылмайды, тұтас және өзгермейді деген қорытынды жасады. Ол ақиқат білім мен адамдардың сезімге сүйенген пікірлерін ажыратты. Сезім мүшелері өзгерісті көрсеткенімен, ақыл оның қалай мүмкін екенін негіздеуді талап етеді. Сондықтан болмыс туралы сұрақ танымның сенімділігі туралы мәселемен байланысады.

Парменидтің пікірі күнделікті тәжірибеге қайшы көрінуі мүмкін: біз қозғалысты, туу мен жойылуды үнемі байқаймыз. Бірақ оның қойған сұрағы — осы құбылыстарды қайшылықсыз түсіндіруге бола ма? Бір нәрсе өзгергенде бұрынғы қалпынан айырылады, сонымен бірге белгілі бір түрде сақталады. Осы сақталу мен өзгерудің арақатынасын қалай ұғыну керек? Гераклит дүниенің өзгерісіне басымдық берсе, Парменид тұрақты болмысты ақылмен негіздеуге ұмтылды. Кейінгі философтар олардың арасындағы осы мәселені шешу үшін өзгермейтін негіздер мен өзгеретін құбылыстарды ажырататын ілімдер ұсынды.

Зенонның апориялары

Парменидтің ізбасары Зенон қозғалыс пен көптік туралы түсініктерде туындайтын қайшылықтарды зерттеді. Апория — шешілуі қиын, қарама-қайшылыққа әкелетін мәселе. «Ахиллес пен тасбақа» апориясында жүйрік Ахиллес алда кеткен тасбақаны қуып жетуге тиіс. Ол тасбақаның бұрынғы орнына келгенше, тасбақа біраз ілгері жылжиды. Ахилл жаңа аралықты өткенде, тасбақа тағы қозғалады. Осы аралықтар шексіз жалғаса беретіндей көрінеді. Апорияның сұрағы: шексіз көп аралықты ақырлы уақытта қалай өтуге болады? Мұнда қозғалысты бақылау мен оны ойша түсіндіру арасындағы қиындық ашылады.

«Дихотомия» апориясында белгілі бір жолды өту үшін алдымен оның жартысын, оған дейін сол жартының жартысын өту қажеттігі қарастырылады. «Жебе» апориясы қозғалысты жеке сәттерге бөліп түсіндірудің қиындығын көрсетеді. Қазіргі математика шексіз кемімелі аралықтардың қосындысы ақырлы болуы мүмкін екенін дәлелдейді. Дегенмен Зенонның тарихи маңызы есептің жауабымен шектелмейді. Ол кеңістік, уақыт, шексіздік және үздіксіздік ұғымдарын мұқият талдау қажеттігін көрсетті. Философияда айқын көрінетін құбылыстың өзі түсіндіруді қажет ететіні осылай танылады.

Эмпедокл мен Анаксагордың ілімдері және атомизм

Эмпедокл дүниенің негізіне төрт элементті — жерді, суды, ауаны және отты қойды. Бұл бастаулар сақталады, ал жеке заттар олардың қосылуы мен ажырауы нәтижесінде пайда болады немесе жойылады. Біріктіруші күшті Махаббат, ажыратушы күшті Араздық деп атады. Бұл атаулар ғарыштық күштерді білдіреді. Осы ілім арқылы Эмпедокл Парменидтің тұрақты негіз туралы талабын табиғаттағы өзгеріспен байланыстыруға тырысты: өзгеретін нәрсе алғашқы элементтердің өзі емес, олардың қосылу қатынастары. Демек, пайда болу бұрыннан бар нәрселердің жаңа құрам түзуі ретінде түсіндіріледі.

Анаксагор дүниенің сапалық көптүрлілігін төрт элементпен шектеуге болмайды деп есептеді. Оның ілімінде заттар әртүрлі құрамдардың араласуынан пайда болады, ал заттың сипаты ондағы басым құрамға байланысты. Қозғалыс пен тәртіптің бастауы ретінде Нус, яғни Ақыл ұғымы ұсынылды. Нус өзге құрамдармен араласпайды және бастапқы аралас күйге қозғалыс береді. Осылайша Анаксагор дүниенің неден тұратыны мен оны не реттейтіні туралы сұрақтарды ажыратты. Оның ілімі кейін Платон мен Аристотельдің себеп пен мақсат туралы пайымдарына ықпал етті.

Левкипп пен Демокрит атомистік ілімді дамытты. Олардың пікірінше, дүниеде атомдар мен бос кеңістік бар. Атомдар — бөлінбейтін, өзгермейтін ұсақ денелер; олар пішіні, орналасуы және бір-бірімен қосылу тәртібі бойынша ерекшеленеді. Атомдардың қозғалысы мен қайта топтасуы нәтижесінде сан алуан заттар пайда болады. Бос кеңістік осы қозғалысқа мүмкіндік береді. Ежелгі атом ұғымы қазіргі физикадағы атоммен бірдей емес: ол тәжірибелік зерттеуден бұрын ұсынылған философиялық түсіндіру еді. Соған қарамастан атомизм табиғи құбылыстарды ортақ материалдық негіз бен себептік байланыстар арқылы түсіндірудің маңызды үлгісіне айналды.

Атомистердің түсіндіруінде тұрақтылық пен өзгеріс қатар сақталады: атомдар өзгермейді, ал олардың қосылыстары өзгереді. Осы арқылы Парменидтен кейінгі негізгі қиындыққа жауап берілді. Сонымен бірге сезімдік қасиеттер туралы мәселе туындады. Біз түс пен дәмді сеземіз, бірақ атомдардың өзін тікелей көрмейміз. Ендеше сезім арқылы білетін дүние мен ақыл арқылы түсіндіретін негіздің арақатынасы қандай? Бұл сұрақ грек философиясын табиғатты зерттеуден танымның мүмкіндіктері мен шектерін талдауға алып келді.

5. Классикалық грек философиясына өту

Софистер және Сократ

Б.з.д. V ғасырда Афинадағы қоғамдық өмір адамның сөзіне, біліміне және азаматтық әрекетіне ерекше талап қойды. Софистер шешендік өнерді, дәлел келтіруді және қоғамдық мәселелерді талқылауды үйретті. Олар табиғаттан берілген қасиеттер мен адамдар белгілеген заңдардың айырмасын зерттеді. Протагордың адамды барлық нәрсенің өлшемі ретінде қарастыруы білім мен бағалауда адамның қабылдауы қандай рөл атқарады деген мәселе туғызды. Софистердің көзқарастары әртүрлі болғанымен, олардың қызметі философиялық назардың адамға, тілге, тәрбиеге және қоғамдық нормаларға ауысуына ықпал етті.

Сократ б.з.д. 469–399 жылдары өмір сүрді. Ол адамның өзін тануына және адамгершілік ұғымдарды анықтауына ерекше мән берді. Сұхбат барысында Сократ «Әділет деген не?», «Батылдық деген не?», «Ізгілікке үйретуге бола ма?» деген сұрақтар қойды. Әңгімелесушінің жауабын басқа мысалдармен салыстырып, оның қайшылықтарын көрсетті. Мақсат — бір әрекетті атап қоюмен шектелмей, сол әрекеттерге ортақ ұғымды анықтау. Өз білімінің жеткіліксіздігін түсіну ізденістің бастамасы болды. Осы тәсіл арқылы пікірді тексеру адамның өзін-өзі тәрбиелеуімен байланыстырылды.

Майевтика — сұрақ қою арқылы әңгімелесушінің ой қорытуына көмектесу тәсілі. Платонның «Теэтет» диалогында Сократ өз қызметін ойдың дүниеге келуіне жәрдемдесумен салыстырады. Сократтың өзі жазба еңбек қалдырмаған, сондықтан оның ілімі шәкірттері мен замандастарының шығармалары арқылы белгілі. Оның философиясында білім мен ізгі әрекеттің байланысы негізгі орын алады: адам жақсылықтың мәнін түсініп, өз өмірін саналы түрде бағалауға тиіс. Сөйтіп философия адамның қалай өмір сүруі керектігі туралы жауапты ізденіске айналады.

Платон мен Аристотель

Платон б.з.д. 427–347 жылдары өмір сүрді. Ол өзгермелі сезімдік дүние мен ақыл арқылы танылатын идеялар дүниесін ажыратты. Идея немесе эйдос — заттың жалпы, тұрақты мәні. Жеке әсем заттар өзгереді, бірақ әсемдік ұғымы бір затпен шектелмейді. Платон ақиқат білімнің негізін осындай тұрақты мәндерден іздеді. Сондықтан идеялар жеке адамның кездейсоқ ойы ретінде емес, ақылмен танылатын болмыс ретінде түсіндіріледі. Үңгір туралы бейнелі әңгімесінде Платон адамның сыртқы көріністі шындықтың өзі деп қабылдауын және ақиқатқа жету үшін ойлауын өзгертуі керектігін көрсетті.

Аристотель б.з.д. 384–322 жылдары өмір сүрді. Ол нақты заттың мәнін оның материясы мен формасының бірлігі арқылы түсіндірді. Материя заттың неден тұратынын, форма оның қандай зат екенін анықтайтын құрылымы мен мәнін білдіреді. Өзгеріс мүмкіндік пен шындықтың арақатынасы арқылы қарастырылады: белгілі бір мүмкіндік тиісті жағдайда жүзеге асады. Затты толық түсіндіру үшін Аристотель төрт себепті ажыратты: материалдық, формалық, қозғаушы және мақсаттық. Мүсіннің материалы, бейнесі, оны жасаушының әрекеті және жасалу мақсаты осы айырмашылықты түсінуге көмектеседі. Мұнда себеп ұғымы түсіндірудің бірнеше қырын қамтиды.

Ежелгі философияның дамуы бір мәселенің жаңа сұрақтарға ұласуынан көрінеді. Дүниенің алғашқы негізін іздеу болмыс пен өзгеріс мәселесіне, ол өз кезегінде сезімдік және ақыл-ой танымының арақатынасына алып келді. Адамның табиғатын түсіндіру азаттық, ізгілік, тәрбие және жауапкершілік туралы ілімдермен толықты. Үнді, Қытай және Грек философиялары осы сұрақтарға әртүрлі жауап берді. Олардың мұрасын зерттеу философияның дайын пікірлер жиынтығы емес, ұғымдарды анықтау, дәлелдерді салыстыру және дүниені тұтас түсінуге ұмтылу екенін көрсетеді.

Әдебиеттер

1. Философия: жоғары оқу орындары мен колледж студенттеріне арналған оқулық / құраст. Т.Х. Ғабитов. Алматы: Лантар Трейд, 2021. 2-тақырып: «Философия тарихи типтерінің қалыптасуы». Электрондық мәтін
2. Сағатова Ә.С., Сарсенбеков Н.Ж. Философия: оқу құралы. Лантар Трейд, 2020. 138 б. Электрондық мәтін
3. Философиялық энциклопедия / құраст. Т.Х. Ғабитов, С.Е. Нұрмұратов. Алматы: Лантар Трейд, 2021. 527 б. Электрондық мәтін
4. Кенни Э. Батыс философиясының жаңа тарихы. 1-том. Антика философиясы. Қазақ тіліндегі басылым. 2018. Қазақша басылым
5. Ежелгі Шығыс философиясы / құраст. Ж. Молдабеков. Әлемдік философиялық мұра. 1-том. Алматы: Жазушы, 2005. 560 б. Қосымша оқу: ежелгі ойшылдар шығармаларының қазақша аудармалары. ҚазҰЭК каталогы