Болмыс. Онтология және метафизика

4-дәріс. Болмыс. Онтология және метафизика

Дәрістің мақсаты: болмыс туралы философиялық ілімнің негізгі ұғымдарымен танысу, онтология мен метафизиканың басты мәселелерін меңгеру және оларды күнделікті өмірден алынған мысалдар арқылы түсіну.

Дәріс жоспары:

1. Болмыс ұғымы. Онтология және метафизика.
2. Болмыс мәселесі философия тарихында.
3. Болмыстың негізгі түрлері және материалдық дүние.
4. Онтологияның негізгі категориялары.
5. Абсолют, құндылықтар және адамның дүниедегі орны.

Негізгі ұғымдар: болмыс, бейболмыс, мән, онтология, метафизика, архе, субстанция, материя, идея, монизм, дуализм, плюрализм, әлеуметтік болмыс, институционалдық факт, категория, Абсолют, цифрлық болмыс.

1. Болмыс ұғымы. Онтология және метафизика

Күнделікті өмірде біз «бар» және «жоқ» деген сөздерді жиі қолданамыз: «Үйде нан бар», «Менің жақсы досым бар», «Бүгін сабақ жоқ». Бір қарағанда мұның бәрі түсінікті. Бірақ сәл ойланып көрейік: үстелдегі нан мен достық бір мағынада бар ма? Нанды қолға ұстауға болады, ал достықты ұстай алмаймыз, дегенмен ол біздің өмірімізде нанның өзінен кем орын алмайды. Ал ұялы телефондағы фотосурет қайда бар: экранда ма, әлде алыстағы бір серверде ме? Демек, «бар» сөзінің мағынасы әр жағдайда әртүрлі. Философия дәл осындай қарапайым көрінетін сұрақтардан басталады: не бар, ол қалай бар және оның негізі неде?

Болмыс — философиядағы ең жалпы ұғым. Ол бар нәрсенің бәрін қамтиды: табиғатты, адамды, қоғамды, адамның ойы мен сезімін, идеялар мен құндылықтарды. Кез келген нәрсе туралы «бар» деп айтқанда, біз оны болмысқа жатқызамыз. Болмысқа қарама-қарсы ұғым — бейболмыс, яғни жоқтық. Бейболмыс туралы сұрақ нәрселердің пайда болуы мен жойылуын түсіндіргенде туындайды: қыста балалар соққан аққала оған дейін жоқ еді, ал көктемде еріп, қайтадан жоқ болады. Ендеше, дүниедегі нәрселердің көбі мәңгі емес: олар белгілі бір уақытта пайда болып, кейін жойылады.

Философия нәрсенің бар болуы мен оның мәнін бір-бірінен ажыратады. Бар болу «ол бар ма?» деген сұраққа жауап берсе, мән «ол не?» деген сұраққа жауап береді. Мысалы, махаббаттың бар екеніне ешкім күмән келтірмейді. Ал оның мәнін, яғни махаббаттың не екенін ақындар мен философтар ғасырлар бойы түсіндіріп келеді, бірақ түпкілікті жауап әлі табылған жоқ. Мән дегеніміз — нәрсенің ең маңызды, ішкі әрі тұрақты қасиеттері мен байланыстары. Мәні өзгерсе, нәрсенің өзі де басқа нәрсеге айналады.

Болмыс туралы ілім онтология деп аталады. Бұл сөз грек тіліндегі on, ontos («бар нәрсе») және logos («сөз», «ілім») сөздерінен құралған. Термин XVII ғасырдың басында пайда болып, XVIII ғасырда неміс философы Христиан Вольфтың еңбектері арқылы кең тарады. Онтология мынадай сұрақтарға жауап іздейді: дүниеде қандай нәрселер бар? Олар қандай түрде бар? Дүниенің бастапқы негізі не? Бар нәрселер бір-бірімен қалай байланысқан? Қызығы, бүгінде «онтология» сөзі ақпараттық технологиялар саласында да қолданылады: мысалы, такси шақыратын қосымшаның «жолаушы», «жүргізуші», «тапсырыс», «төлем» деген нысандарды және олардың байланысын «түсінуі» үшін бағдарламашылар алдымен сол жүйенің онтологиясын жасайды. Демек, «не бар?» деген сұрақ философтарды ғана емес, бағдарламашыларды да толғандырады.

Онтологиямен тығыз байланысты тағы бір ұғым — метафизика. Аристотель болмыстың алғашқы себептері мен негіздерін зерттейтін ілімді «бірінші философия» деп атады. Б.з.д. I ғасырда Родостық Андроник Аристотельдің шығармаларын жүйелегенде, осы тақырыптағы кітаптарды физикаға арналған еңбектерден кейін орналастырды. Грекше ta meta ta physika — «физикадан кейінгілер» деген тіркес осылай пайда болып, кейін философия саласының атауына айналды. Бүгінде метафизика деп тәжірибеде тікелей тексеруге келмейтін, бірақ дүниенің түпкі негізіне қатысты сұрақтарды зерттейтін философия саласын айтамыз: Құдай бар ма, жан мәңгі ме, адамның ерік бостандығы бар ма, дүниенің басы мен соңы бар ма? Физик дененің қозғалысын өлшейді, ал метафизик «қозғалыс деген не?», «уақыт шын мәнінде бар ма?» деп сұрайды.

Философия тарихында «метафизика» сөзінің екінші мағынасы да бар. Гегель, одан кейін Ф. Энгельс «метафизикалық ойлау» деп дүниені өзгермейтін, бір-бірінен бөлек нәрселердің жиынтығы ретінде қарастыратын тәсілді атады. Оған олар дамуды, өзгерісті және өзара байланысты мойындайтын диалектиканы қарсы қойды. Бұл дәрісте метафизика бірінші, кең мағынасында қолданылады.

Дүниенің түпнегізі туралы сұраққа философтар әртүрлі жауап берді. Материализм бойынша дүниенің негізі — материя, ал сана — жоғары ұйымдасқан материяның, яғни адам миының қасиеті. Идеализм бойынша бастапқы негіз — рух, идея немесе сана. Идеализмнің екі түрі бар. Объективті идеализм идеяны адамнан тыс, дербес бар нәрсе деп түсінеді (Платон, Гегель). Субъективті идеализм дүниені адамның түйсігі мен қабылдауына тәуелді деп санайды: ирландиялық философ Джордж Беркли «бар болу — қабылдану деген сөз» деп жазды. Сонда біз бөлмеден шығып кеткенде ондағы үстел жоқ болып кете ме? Беркли бұл сұраққа заттарды әрдайым Құдай қабылдап тұрады деп жауап берген. Ілімдер түпнегіздің санына қарай да ажыратылады. Бір ғана негізді мойындайтын көзқарас монизм деп, екі тең негізді (мысалы, материя мен рухты) мойындайтын көзқарас дуализм деп, ал көптеген негіздерді мойындайтын көзқарас плюрализм деп аталады. Материализм де, идеализм де, әдетте, монистік ілімдер: біріншісі бәрін материядан, екіншісі бәрін рухтан шығарады.

Онтологиялық сұрақтар кітапта ғана емес, күнделікті өмірде де кездеседі. Әлеуметтік желіде бір жаңалықты оқығанда біз, ең алдымен, «бұл шынымен болды ма?» деп сұрауымыз керек. Нақты оқиға мен жалған ақпаратты (фейкті), шынайы суретті жасанды интеллект жасаған суреттен ажырата білу — бүгінгі адамға қажетті дағды. Бұл сұрақтың түбінде болмыс мәселесі жатыр: не шынымен бар, ал не тек бар сияқты көрінеді?

2. Болмыс мәселесі философия тарихында

2.1. Антика философиясы: Фалестен Аристотельге дейін

Еуропалық философияда болмыс туралы алғашқы сұрақтар Ежелгі Грецияда қойылды. Милет мектебінің өкілдері (б.з.д. VI ғ.) «Бәрі неден пайда болды?» деп сұрап, барлық нәрсеге ортақ бастапқы негізді — архені іздеді. Фалес бәрінің бастауы — су десе, Анаксимен — ауа, ал Гераклит от деп есептеді. Кейін Демокрит дүние бөлінбейтін ұсақ бөлшектерден — атомдардан және бостықтан тұрады деген болжам айтты. Бүгінгі тұрғыдан қарағанда бұл жауаптар аңғал көрінуі мүмкін. Алайда олардың маңызы басқада: ойшылдар алғаш рет дүниенің сан алуан көрінісінің астында бір ортақ негіз жатыр деген идеяны ұсынды.

Гераклит дүниенің басты қасиеті — үздіксіз өзгеріс деп білді. Оның ойы бізге «Бәрі ағады, бәрі өзгереді» және «Бір өзенге екі рет түсе алмайсың» деген сөздер арқылы жетті. Ал Парменид керісінше ойлады: шынайы болмыс өзгермейді, ол біртұтас әрі мәңгі. Оның атақты тұжырымы: «Болмыс бар, бейболмыс жоқ». Парменидтің пікірінше, өзгеріс пен көптік — сезім мүшелерінің алдамшы көрінісі, ал ақиқатты тек ақыл таниды. Бұл екі көзқарастың тартысы бүгін де жалғасып келеді. Бала кездегі суретіңізге қараңызшы: бойыңыз да, түріңіз де, ойыңыз да өзгерген, ағзаңыздағы көптеген жасушалар да жаңарған. Сонда да суреттегі бала мен бүгінгі сіз — бір адамсыз. Өзгеріс ішінде не сақталады? Ежелгі гректер бұл сұрақты «Тесей кемесі» деген жұмбақпен түйіндеген: кеменің тақтайлары бірте-бірте түгел ауыстырылса, ол сол баяғы кеме ме? Халқымыздың «Заманың түлкі болса, тазы болып шал» деген мақалы да өзгермелі дүниеге бейімделуге шақырады.

Платон бұл екі көзқарасты үйлестіруге тырысты. Оның ілімі бойынша, екі дүние бар. Біріншісі — біз сезім мүшелері арқылы қабылдайтын заттар дүниесі; ол өзгермелі әрі өткінші. Екіншісі — мәңгі, өзгермейтін идеялар дүниесі; оны тек ақылмен тануға болады. Заттар — идеялардың көлеңкесі немесе көшірмесі ғана. Платон мұны «Мемлекет» диалогындағы үңгір туралы аңыз арқылы түсіндірді: үңгірде шынжырмен байланған адамдар қабырғадағы көлеңкелерді ғана көріп, соларды шынайы дүние деп ойлайды. Платонның өзі жиі келтіретін мысал — сұлулық. Әдемі гүл солады, әдемі ән ұмытылады, әдемі адам қартаяды, бірақ «сұлулық» ұғымы жойылмайды: біз әр жаңа нәрсені соған қарап бағалаймыз. Платонның тілімен айтсақ, әдемі заттар келеді де кетеді, ал Сұлулық идеясы өзгермейді. Шеңбер де солай: тақтаға салынған шеңбер ешқашан мінсіз дөңгелек болмайды, бірақ біз мінсіз шеңбердің қандай екенін ойша білеміз.

Платонның шәкірті Аристотель ұстазының ілімін сынға алды. Оның пікірінше, идеялар заттардан тыс, дербес дүние құрамайды: жалпы нәрсе жеке заттардың өз бойында болады. Аристотель үшін ең шынайы болмыс — нақты жеке зат: осы адам, осы жылқы, осы үй. Мұндай дербес бар нәрсені ол субстанция деп атады. Әр зат материя мен формадан тұрады: материя — заттың неден жасалғаны, форма — оны белгілі бір нәрсе ететін құрылымы. Айталық, ағаш — үстелдің материясы, ал оның пішіні мен құрылысы — формасы. Бір ағаштан үстел де, орындық та, домбыра да жасауға болады: материясы бір, формасы әртүрлі. Аристотель дамуды мүмкіндік пен шындық ұғымдары арқылы түсіндірді: тұқымда ағаш болу мүмкіндігі, балада ересек адам болу мүмкіндігі бар, ал өсу барысында бұл мүмкіндік шындыққа айналады.

Кез келген нәрсенің пайда болуын толық түсіндіру үшін Аристотель төрт себепті атады. Оларды киіз үйдің мысалымен қарастырайық. Материалдық себеп — киіз үйдің неден жасалғаны: ағаш сүйегі (кереге, уық, шаңырақ) мен киізі. Формалық себеп — оның құрылымы: дөңгелек пішіні, бөліктерінің бір-бірімен үйлесімі. Әрекет етуші себеп — оны жасаған адамдардың еңбегі: ағаш ұсталары мен киіз басқан шеберлердің қолөнері. Мақсаттық себеп — киіз үйдің не үшін жасалғаны: отбасын суық пен желден қорғау, көшпелі тұрмысқа ыңғайлы баспана болу. Аристотель үшін ең маңыздысы — мақсаттық себеп, өйткені ол қалған үшеуіне бағыт береді. Осы төрт себепті кез келген затқа — ұялы телефонға, кітапқа, көпірге де қолдануға болады.

2.2. Орта ғасыр және Жаңа заман: әл-Фарабиден Лейбницке дейін

Орта ғасырларда болмыс мәселесі дінмен тығыз байланысты болды. Христиан, ислам және иудей ойшылдары үшін шынайы, мәңгі болмыс — Құдай, ал қалған дүние — оның жаратқаны. Араб тілді философия (фәлсафа) өкілдері антика мұрасын, әсіресе Аристотельдің еңбектерін сақтап, әрі қарай дамытты. Олардың ішінде Отырар (Фараб) қаласында туған ұлы ойшыл Әбу Насыр әл-Фарабидің (870–950) орны ерекше. Ол Аристотельдің еңбектеріне терең түсініктемелер жазып, Шығыста «Екінші ұстаз» атанды.

Әл-Фараби бар нәрселердің бәрін біртұтас, сатылы жүйе ретінде сипаттады. «Азаматтық саясат» трактатында ол болмыстың алты бастауын атайды: Бірінші себеп, екінші себептер (аспан әлемінің ақылдары), әрекетшіл ақыл, жан, форма және материя. Бірінші себеп — өзінен басқа ештеңеге тәуелді емес, бәрінің бастауы болатын кемел болмыс. Одан төмендеген сайын кемелдік азайып, көптік пен өзгермелілік арта түседі. Ең төменгі сатыда материя тұр: ол формасыз өз бетінше бола алмайды. Әл-Фараби қоғамды да осы ғарыштық тәртіпке ұқсатады. Оның пікірінше, адам өзіне қажеттің бәрін жалғыз өзі жасай алмайды. Сондықтан адамдар бірігіп, бір-біріне көмектесу арқылы қоғам құрады, ал әр адам өз орнын тауып, өз ісін атқарғанда қоғам тұтастай кемелдікке жетеді. Шынында да, біз жейтін нанды, киетін киімді, қолданатын телефонды мыңдаған бейтаныс адамның еңбегі жасаған. Халқымыздың «Бірлік болмай, тірлік болмас» деген мақалы да осы ойға үндес.

Әл-Фарабидің ізбасары Ибн Сина (980–1037) болмысты екі түрге бөлді. Қажетті болмыс өзінен-өзі бар, бар болу үшін ешқандай себепке мұқтаж емес; ол — Құдай. Мүмкін болмыс бар болуы да, болмауы да мүмкін, сондықтан пайда болу үшін өзге себепке тәуелді. Адам да, үй де, өзен де — мүмкін болмыстар: олар белгілі бір себептердің арқасында пайда болды және жағдай өзгерсе, жойылып кетуі де ықтимал.

Жаңа заманда (XVII ғ.) болмыс туралы пікірталас субстанция ұғымының төңірегінде өрбіді. Субстанция дегеніміз — бар болу үшін басқа нәрсеге мұқтаж емес, барлық өзгерістің астында тұрақты қалатын негіз. Рене Декарт бәріне күмәнмен қарап көрді: мүмкін, біз көріп жүргеннің бәрі түс шығар? Бірақ ол мынадай қорытындыға келді: күмәнданып отырған өзімнің бар екеніме күмән келтіре алмаймын. Осылайша «Ойлаймын, демек, бармын» деген атақты тұжырым туды. Декарт дүниеде бір-біріне тәуелсіз екі субстанция бар деп есептеді: ойлайтын субстанция (жан, сана) және кеңістікте созылған субстанция (дене, материя). Бұл — дуализмнің классикалық үлгісі. Бенедикт Спиноза, керісінше, бір ғана субстанцияны мойындап, оны «Құдай немесе Табиғат» деп атады; ойлау да, созылу да — осы бір субстанцияның қасиеттері (атрибуттары). Бұл — монизм. Готфрид Лейбниц дүние сансыз көп рухани бірліктерден — монадалардан тұрады деп түсіндірді. Бұл — плюрализм. Сөйтіп, «дүниенің негізі біреу ме, екеу ме, әлде көп пе?» деген бір сұраққа үш ойшыл үш түрлі жауап берді.

2.3. XIX–XX ғасырлар: Маркс және Хайдеггер

XIX ғасырда неміс ойшылы Карл Маркс философия назарын қоғамдық болмысқа аударды. Ол қоғамның негізінде материалдық өндіріс, яғни тамақ, киім, баспана сияқты өмірге қажетті игіліктерді өндіру тәсілі жатыр деп есептеді. Өндіріс барысында адамдар арасында белгілі бір қатынастар қалыптасады, ал олардың жиынтығы қоғамның экономикалық негізін (базисін) құрайды. Маркс «Саяси экономияның сынына» (1859) атты еңбегінің алғысөзінде былай деп жазды: «Адамдардың болмысын олардың санасы айқындамайды, керісінше, олардың қоғамдық болмысы олардың санасын айқындайды». Қарапайым тілмен айтсақ, адамның көзқарасы, құндылықтары, тіпті киім мен тағамдағы талғамы көбіне оның қандай ортада, қандай жағдайда өмір сүретініне байланысты. Ауылда өскен бала мен үлкен қалада өскен баланың арманы мен әдеті әртүрлі болуы да осымен түсіндіріледі. Бұл тұжырым туралы пікірталас әлі тоқтаған жоқ. Мысалы, неміс әлеуметтанушысы Макс Вебер діни құндылықтардың өзі экономикаға ықпал ете алатынын көрсетіп, протестанттық этиканың капитализмнің қалыптасуына қалай әсер еткенін зерттеді.

XX ғасырда неміс философы Мартин Хайдеггер «Болмыс және уақыт» (1927) еңбегінде болмыс туралы сұрақты жаңаша қойды. Оның пікірінше, философтар ғасырлар бойы жеке бар нәрселерді — заттарды, субстанцияны, тіпті Құдайды зерттеп, «болмыс деген не?» деген түпкі сұрақты ұмытып кеткен. Бар нәрсе мен болмыстың өзі арасындағы айырма онтологиялық айырма деп аталады. Хайдеггер болмыс туралы сұрақты тек адам ғана қоя алатынын атап өтіп, адамның бар болу тәсілін Dasein (неміс тілінде «осында болу») деп атады. Адам дүниеге дайын күйде келмейді: ол өз мүмкіндіктерін таңдау арқылы өзін-өзі қалыптастырады. Ал адам өмірі уақытпен шектеулі болғандықтан, әр таңдаудың өз салмағы бар. Мұны әрқайсымыз білеміз: кешті досыңызбен өткізсеңіз, кітап оқуға уақыт қалмайды; бір мамандықты таңдасаңыз, басқасынан бас тартасыз. Хайдеггер үшін бұл — жай тұрмыстық есеп емес, адам болмысының өзіне тән қасиеті: уақытымыз шексіз болса, таңдаудың да мәні болмас еді.

3. Болмыстың негізгі түрлері және материалдық дүние

Дүниедегі нәрселердің бар болу тәсілі әртүрлі. Тау адамға тәуелсіз бар, көпірді адам салған, ал ақша мен футбол ойынының ережесі адамдардың келісімі арқылы ғана бар. Сондықтан философиялық әдебиетте болмыстың бірнеше негізгі түрі ажыратылады (1-кесте).

1-кесте. Болмыстың негізгі түрлері

Болмыс түрі	Мазмұны	Мысалдар
Табиғат болмысы	Адамнан бұрын да болған, одан тәуелсіз бар заттар мен үдерістер	Жер, су, ауа, тау, өзен, жыл мезгілдері
«Екінші табиғат»	Адамның еңбегі мен білімі арқылы жасалған заттар	Үй, көпір, жол, телефон, нан
Адам болмысы	Тәні мен санасы бар, еңбек етіп, таңдау жасайтын адамның тіршілігі	Оқу, еңбек, достық, мамандық таңдау
Әлеуметтік болмыс	Адамдардың өзара қатынастары мен қоғамдық институттар	Отбасы, мемлекет, заң, ақша, ойын ережесі
Рухани болмыс	Сана, білім, идеялар, құндылықтар мен сенім	Тіл, ертегі, ән-күй, ғылыми білім, сенім

Табиғат болмысы адамнан бұрын да болған және адамсыз да жалғаса береді. Адам өз еңбегімен табиғатты өзгертіп, «екінші табиғат» жасайды. Біздің күнделікті өміріміз осы екі болмыстың түйіскен жерінде өтеді: таңертең ішетін шайымыз — табиғаттың сыйы мен адам еңбегінің жемісі, тұратын үйіміз тас пен ағаштан салынған, ал қолымыздағы телефон жер қойнауынан алынған металдан жасалған.

Адам болмысы ерекше: адам — табиғаттың бөлігі, бірақ ол өз өмірі туралы ойлана алатын, мақсат қоятын және таңдау жасайтын тіршілік иесі. Жануар көбіне инстинкт шеңберінде әрекет етеді, ал адам өз әрекетінің салдарын болжап, жоспар құра алады. Сондықтан адам болмысы биологиялық тіршілікпен шектелмейді, ол еңбекті, қарым-қатынасты және жауапкершілікті қамтиды. К. Маркс еңбекті адам мен табиғат арасындағы «зат алмасу» үдерісі деп сипаттады: адам табиғатты өзгерте отырып, өзін де өзгертеді, жаңа білім мен дағды игереді.

Әлеуметтік болмыс — адамдардың бірлескен өмірі мен қатынастары арқылы пайда болатын шындық. Оның ерекшелігін ақшаның мысалынан жақсы көруге болады. Физикалық тұрғыдан банкнот — бояу басылған қағаз ғана. Оның ақша болуы үшін адамдардың ортақ келісімі мен сенімі, мемлекеттің кепілдігі керек. Американ философы Джон Серл мұндай құбылыстарды институционалдық фактілер деп атады. Оның формуласы бойынша, «X нәрсе C жағдайында Y ретінде саналады»: Ұлттық банк шығарған банкнот (X) Қазақстан аумағында (C) төлем құралы (Y) ретінде саналады. Футболдағы гол да солай: доптың торға кіруі — физикалық оқиға, ал оның «гол» болып саналуы ойын ережесіне байланысты. Емтихандағы баға, неке, университет дипломы, жол жүру ережесі де осындай фактілерге жатады. Мұндай фактілер адамдардың санасы мен келісімінсіз болмайды, бірақ бір адамның қалауына да тәуелді емес: сіз теңгені ақша деп мойындамасаңыз да, дүкенде ол бәрібір ақша болып қала береді.

Рухани болмыс — адамның санасы, білімі, идеялары мен құндылықтары. Оның екі деңгейі бар: жеке адамның ойы мен сезімі және кітапта, ғылымда, өнерде, салт-дәстүрде сақталған ортақ рухани мұра. Рухани болмыстың күшін күнделікті өмірден де байқаймыз. Әжеміз айтқан ертегі, отбасымыздың салт-дәстүрі, туған тіліміз қолға ұсталмайды, бірақ олар біздің кім екенімізді айқындайды. Бір ән мыңдаған адамның көңіл-күйін көтереді, бір кітап адамның өмір жолын өзгертуі мүмкін. Демек, шындық тек материалдық заттардан тұрмайды.

Материалдық дүниені сипаттайтын негізгі ұғым — материя. Материалистік философияда материя — адамның санасынан тыс және оған тәуелсіз бар объективті шындық. Бұл белгілі бір заттың атауы емес, философиялық категория: оған тас та, су да, электромагниттік өріс те жатады. Материяның нақты құрылысын физика, химия, биология сияқты ғылымдар зерттейді. Ежелгі ойшылдар дүниенің негізін су немесе от деп түсінсе, бүгінгі физика материяны атомдар, элементар бөлшектер және өрістер арқылы түсіндіреді.

Материя үнемі қозғалыста болады. Философияда қозғалыс деп тек орын ауыстыруды емес, кез келген өзгерісті айтады. Қозғалыстың механикалық, физикалық, химиялық, биологиялық және әлеуметтік түрлері бар. Біздің өміріміз де үздіксіз қозғалыста: жүрек соғады, қала бір сәт тоқтамайды, хабарлама бір секундта әлемнің екінші шетіне жетеді. Тыныштық — салыстырмалы ұғым: орнында тұрған үй де Жермен бірге Күнді айналып жүр.

Материя кеңістік пен уақытта бар. Кеңістік нәрселердің орналасуын, көлемін және бір-бірінен қашықтығын сипаттаса, уақыт оқиғалардың ұзақтығын және бірінен кейін бірі келу ретін сипаттайды. Исаак Ньютон кеңістік пен уақытты заттарға тәуелсіз, бос «ыдыс» сияқты абсолютті нәрсе деп түсінді. Лейбниц оларды заттар мен оқиғалардың арасындағы қатынас деп есептеді. XX ғасырда Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы кеңістік пен уақыттың бір-бірімен және материямен тығыз байланысты екенін көрсетті. Кеңістікті біз күнделікті сезінеміз: тар бөлме мен кең дала адамға әртүрлі әсер етеді. Ал ұялы байланыс пен интернет кеңістік туралы түсінігімізді өзгертті: мыңдаған шақырым жердегі туысымызбен бейнебайланыс арқылы бір бөлмеде отырғандай сөйлесеміз.

Уақытты да біз әртүрлі сезінеміз: қызықты кинодағы екі сағат лезде өте шығады, ал кезекте күткен он минут таусылмайтындай көрінеді. Бұл — сағатпен өлшенетін физикалық уақыт пен адамның ішкі, өмірлік уақытының айырмасы. Аврелий Августин уақыт туралы былай деп жазған: «Уақыт деген не? Менен ешкім сұрамаса, білемін; сұраған адамға түсіндірмек болсам, білмеймін». Қазақтың дәстүрлі дүниетанымында уақыттың өзіндік өлшемі болды: жыл санау он екі жылдық мүшел бойынша жүргізілді, ал көшпелі тұрмыс табиғаттың маусымдық ырғағына бағынып, қыстаудан көктеуге, жайлаудан күзеуге ауысып отырды.

4. Онтологияның негізгі категориялары

Категориялар — болмыстың ең жалпы қасиеттері мен байланыстарын бейнелейтін іргелі ұғымдар. Олар ойлаудың тірегі сияқты: біз кез келген құбылысты талдағанда оның мәнін, себебін, мүмкіндігін анықтауға тырысамыз. Категориялар туралы ілімді алғаш Аристотель жасады, кейін оны Кант пен Гегель дамытты. Категориялар, әдетте, өзара байланысты қос ұғым түрінде қарастырылады. 2-кестеде олардың негізгілері күнделікті өмірден алынған мысалдармен берілген.

2-кесте. Онтологияның негізгі категориялары

Категориялар	Қысқаша мәні	Күнделікті өмірден мысал
Мән және құбылыс	Нәрсенің ішкі, тұрақты негізі және оның сыртқы көрінісі	Адамның сырт келбеті мен сөзі — құбылыс; оның шын мінезі — мән
Мазмұн және форма	Нәрсенің құрамы және оның ұйымдасу тәсілі	Кітаптың оқиғасы мен ойы — мазмұн; тілі мен құрылымы — форма
Себеп және салдар	Бір құбылыстың екіншісін тудыруы	Түні бойы ұйықтамау → шаршау → емтиханда зейіннің шашырауы
Қажеттілік және кездейсоқтық	Белгілі жағдайда міндетті түрде болатын және болуы да, болмауы да мүмкін құбылыстар	Күннің шығуы — қажеттілік; көшеде ескі досыңызды кездестіру — кездейсоқтық
Мүмкіндік және шындық	Іске асуы ықтимал жағдай және іске асқан жағдай	Студент — болашақ маманның мүмкіндігі; диплом алып, жұмыс істеп жүрген маман — шындық
Сапа, сан және өлшем	Нәрсенің қандай екенін көрсететін белгілер, оның сандық жағы және сапа сақталатын шек	Тұз өлшеммен салынса, тағамның дәмін ашады; өлшемнен асса, тағамды бүлдіреді
Бүтін және бөлік	Бөліктердің байланысынан тұратын тұтастық	Футбол командасы — жеке ойыншылардың жай қосындысы емес, тұтас ұжым
Жалпы, ерекше және жалқы	Көп нәрсеге ортақ белгі, бір топқа тән белгі және нақты жеке нәрсе	Музыкалық аспап (жалпы) — домбыра (ерекше) — атаңыздан қалған домбыра (жалқы)

Кестедегі категориялардың кейбірін толығырақ қарастырайық. Мән мен құбылыс өзара тығыз байланысты: мән құбылыс арқылы көрінеді, бірақ онымен дәл сәйкес келмейді. К. Маркс «Капиталда» атап өткендей, егер заттың сыртқы көрінісі мен мәні тікелей сәйкес келсе, кез келген ғылым артық болар еді. Мысалы, әлеуметтік желідегі сәтті сурет (құбылыс) адамның шынайы өмірін (мән) әрдайым көрсете бермейді: онда көбіне өміріміздің ең жарқын сәттерін ғана жариялаймыз. Сол сияқты адамның сырт келбеті мен алғашқы әсері оның мінезін толық ашпайды. Халқымыз мұны «Сырты бүтін, іші түтін» деп дәл айтқан.

Мазмұн мен форма да бір-бірінен ажырамайды. Мазмұн — нәрсенің құрамы мен ішкі үдерістері, форма — сол мазмұнның ұйымдасу тәсілі. Бір ойды әртүрлі жеткізуге болады: досқа жазылған хабарлама мен ресми өтініштің мазмұны ұқсас болса да, формасы мүлде басқа. Форма бейтарап емес: орынсыз формада айтылған жақсы ой түсінбеушілік тудыруы мүмкін. Бір күйді екі домбырашы екі түрлі орындайды: әуені бір, бірақ әрқайсысының өз мәнері бар.

Себеп пен салдар — ғылыми түсіндірудің негізі. Алайда екі құбылыстың қатар жүруі олардың бірі екіншісін тудырады дегенді білдірмейді. Мысалы, жазда балмұздақ сатылымы мен суға бату оқиғалары бірге көбейеді. Бірақ балмұздақ суға батудың себебі емес: екеуінің де ортақ себебі — ыстық ауа райы. Статистикада бұл «корреляция — себептілік емес» деген қағида түрінде белгілі. Бұл қағиданы білмеген адам жаңсақ қорытынды жасауы мүмкін: мысалы, «кофе ішетін студенттер жақсы оқиды» деген дерек кофенің білім беретінін дәлелдемейді.

Қажеттілік белгілі жағдайда міндетті түрде болатын құбылысты білдірсе, кездейсоқтық болуы да, болмауы да мүмкін құбылысты білдіреді. Кездейсоқ оқиғаның да себебі бар, тек ол қарастырылып отырған үдерістің негізгі заңдылығынан туындамайды. Көшеде ескі досыңызды кездестіруіңіз кездейсоқ көрінеді, бірақ сіздің де, оның да сол жерде болуының өз себебі бар. Ойшыл Нассим Талеб сирек кездесетін, алдын ала болжау қиын, бірақ салдары орасан зор оқиғаларды «қара аққу» деп атады. Сондықтан ақылды адам өз жоспарында кездейсоқтыққа да орын қалдырады: маңызды кездесуге ерте шығады, қажетті құжаттың көшірмесін сақтайды. Халқымыз мұны «Сақтансаң — сақтаймын» деп түйіндеген.

Мүмкіндік пен шындық категориялары Аристотельден бастау алады. Мүмкіндік — әлі іске аспаған, бірақ белгілі жағдайда іске асуы ықтимал нәрсе, ал шындық — іске асқан мүмкіндік. Мысалы, студенттің білімі — оның болашақ мамандығы мен табысының мүмкіндігі. Бұл мүмкіндік өздігінен шындыққа айналмайды: ол үшін еңбек, қолайлы жағдай және уақыт керек. Формалды мүмкіндікті («лотереядан миллион ұтып алуым мүмкін») нақты мүмкіндіктен (білім мен жүйелі еңбекке сүйенген жоспардан) ажырата білу — дұрыс шешім қабылдаудың шарты.

Сапа, сан және өлшем категориялары өзгерістің қалай жүретінін түсіндіреді. Сапа — нәрсенің қандай екенін көрсететін белгілердің тұтастығы (су — сұйық, мұз — қатты), сан — оның өлшеуге, есептеуге келетін жағы (температура, көлем, салмақ), ал өлшем — сапа сақталатын сандық шек. Гегель көрсеткендей, сандық өзгерістер белгілі шекке жеткенде сапалық өзгеріске ұласады: қалыпты қысымда су 100 градусқа дейін су болып қала береді, ал одан кейін буға айналады. Үйде тамақ әзірлегенде де мұны байқаймыз: тұз өлшеммен салынса, тағамның дәмін ашады, ал өлшемнен асса, тағамды бүлдіреді. Спорт та солай: қалыпты жаттығу денені шынықтырады, ал шамадан тыс жүктеме зақым келтіруі мүмкін. Халқымыздың «Аз сөз — алтын, көп сөз — көмір» деген мақалы да өлшемді білуге шақырады.

Бүтін мен бөлік категориялары күнделікті өмірде де жиі кездеседі. Бүтін — бөліктердің жай қосындысы емес: оның бөліктерде жоқ жаңа қасиеттері болады. Футбол командасын алайық: мықты ойыншылар жиналса да, өзара үйлесім болмаса, команда жеңе алмайды. Керісінше, бір-бірін жақсы түсінетін орташа ойыншылар бірігіп, үлкен жеңіске жетуі мүмкін. Отбасы да жай ғана бірге тұратын адамдар емес: ол — ортақ тарихы, дәстүрі мен жауапкершілігі бар тұтастық. Демек, бүтінді түсіну үшін бөліктерді ғана емес, олардың арасындағы байланысты да білу керек.

Жалпы, ерекше және жалқы категориялары ұғым мен нақты нәрсенің байланысын көрсетеді. Жалпы — көптеген нәрселерге ортақ белгі, ерекше — белгілі бір топқа тән белгі, жалқы — қайталанбайтын жеке нәрсе. Барлық адамға ортақ қасиеттер бар (жалпы), әр халықтың өз салт-дәстүрі бар (ерекше), бірақ әр адам — қайталанбайтын тұлға (жалқы). Сондықтан адамды тек қай өңірден немесе қай ұлттан шыққанына қарап бағалау — қате ой: жалпы немесе ерекше белгі жалқыны толық ашпайды. Мұғалім де оқытудың жалпы әдістерін біледі, бірақ әр студенттің ерекшелігін ескереді.

Даму барысында жаңа ескіні түгел жоймайды, оның құнды жағын сақтап қалады. Мысалы, смартфон телефонның, фотоаппараттың және компьютердің мүмкіндіктерін бір бойына жинады. Диалектикада мұны терістеу деп атайды: жаңа ескіні жоя отырып, оның жетістігін жалғастырады. Тіл де осылай дамиды: жаңа сөздер пайда болады, бірақ олар ескі түбірлерге сүйенеді. Бүгінгі әншілер домбыраны заманауи әуенмен үйлестіргенде де дәл осындай сабақтастық байқалады.

5. Абсолют, құндылықтар және адамның дүниедегі орны

Жеке нәрселердің болмысын түсіндіре келе, философия бүкіл дүниенің түпкі негізі туралы сұраққа ойысады. Мұндай негізді Абсолют (лат. absolutus — «толық», «шартсыз») деп атайды. Абсолют өзінен басқа ештеңеге тәуелді емес, ал барлық нәрсе оған тәуелді. Әр ілім оны өзінше түсінеді: дін философиясында Абсолют — Құдай, Спинозада — «Құдай немесе Табиғат», Гегельде — өзін-өзі танып дамитын Абсолюттік идея. Гегельдің пікірінше, табиғат пен адамзат тарихы — осы идеяның даму кезеңдері.

Қазақ даласының ежелгі мәдениетінде де әлемнің тұтас бейнесі қалыптасқан. Көне түркілер дүниені үш қабатты тұтастық ретінде елестетті: жоғарғы әлем — Көк Тәңірінің мекені, орта әлем — адамдар мен тірі жандардың дүниесі, төменгі әлем — жер асты дүниесі. Адам орта әлемде өмір сүреді, оның міндеті — Тәңір мен Жер-Су арасындағы үйлесімді бұзбау. Бұл көзқарас табиғатқа ұқыпты қарауды талап етті: «Көкті жұлма», «Суға түкірме» сияқты тыйым сөздер осы дүниетаныммен байланысты. Бүгінгі экологиялық қозғалыстар мен тұрақты даму идеясы осы ежелгі ұстанымға үндес.

Абай Құнанбайұлы дүниенің түпкі негізін Жаратушымен байланыстырады, бірақ оның назарындағы басты мәселе — адамның осы дүниедегі орны мен міндеті. Отыз сегізінші қара сөзінде ол Алланың сипаттарын атай келе, адамды солардың ішіндегі ғылым, рахым және әділет (ғадаләт) сипаттарына ұмтылуға шақырады. Осы үш қасиетті бойына сіңірген адам толық адам дәрежесіне жетеді. Сонымен, Абай үшін болмыстың түпкі негізі туралы сенім адамның күнделікті ісіне бағдар береді: білім іздеу, мейірімді болу, әділ болу.

Шәкәрім Құдайбердіұлы «Үш анық» еңбегінде өз заманындағы материалистік көзқарастармен пікірталасқа түседі. Ол Жаратушының барын, адам жанының өлмейтінін және екі дүниеде де адамға керегі ұждан екенін дәлелдеуге тырысады. Ойшыл ұжданды «ынсап, әділет, мейірім» деп анықтайды. Ынсап — адамды шектен шығудан, өзгенің ақысын жеуден сақтайтын ішкі тежегіш. Емтиханда өзгенің жұмысын көшірмеу, дастарқандағы соңғы бауырсақты қонаққа қалдыру, қоғамдық көлікте үлкен кісіге орын беру — ынсап пен мейірімнің қарапайым көріністері. Ұждан — ешкім бақылап тұрмаған кезде де адамды әділ болуға үндейтін ішкі заң.

Құндылықтар мен сенім де болмыстың ерекше түріне жатады. Әділетті немесе сенімді таразыға тартып, қолға ұстай алмаймыз, бірақ олардың ықпалы нақты. Достық сенімге сүйенеді: бір рет алдаған адамға қайта сену қиын. Ақшаның өзі де сенімге негізделген: «кредит» сөзі латынның credere — «сену» деген етістігінен шыққан. Құндылық заттың өзінде ме, әлде адамның оған деген қатынасында ма? Әжеңізден қалған ескі сақина зергерлік дүкенде арзан бағалануы мүмкін, бірақ сіз үшін оның бағасы жоқ, өйткені онда отбасыңыздың естелігі сақталған. Шөл далада бір кесе су алтыннан қымбат, ал өзен жағасында оған ешкім мән бермейді. Демек, құндылық көбіне зат пен адамның арасындағы қатынаста туады.

Идеяның да өзіндік болмысы бар, әрі ол бір күйден екінші күйге ауыса алады. Үй салу идеясы алғашында бір адамның санасында ғана болады. Кейін ол сызбаға, жоспарға, құрылысшылармен жасалған келісімге айналады, ал соңында нақты үй түрінде бой көтереді. Кез келген өнертабыс, кітап, ән де осы жолдан өтеді. Идеялар ұзақ сақталады: мыңдаған жыл бұрын айтылған әділдік пен еркіндік туралы ойлар бүгінгі заңдар мен адам құқықтарында жалғасып келеді.

Қазіргі дәуірде болмыстың жаңа түрі — цифрлық болмыс қалыптасып келеді. Телефондағы фотосуреттер, әлеуметтік желідегі парақша, онлайн-ойындағы кейіпкер, электронды ақша, жасанды интеллект жасаған мәтін мен сурет — физикалық тұрғыдан мұның бәрі компьютер жадындағы сандық белгілер ғана. Алайда олар біздің көңіл-күйімізге, шешімімізге, тіпті қарым-қатынасымызға әсер ететін нақты шындыққа айналды. Біреу парақшаңызды бұзып кірсе, өзіңіздің бір бөлігіңізді жоғалтқандай күй кешесіз, ал онлайн-ойындағы заттар шын ақшаға сатылып, сатып алынады. Виртуалды шындық арқылы музейді немесе ежелгі қаланы үйден шықпай аралауға болады. Сонымен, цифрлық болмыс материалдық (құрылғылар мен желілер), әлеуметтік (ережелер мен келісімдер) және рухани (мағына мен сенім) болмыстың тоғысқан жері. Ол бізге Платонның үңгірін еске салады: экрандағы бейне шындықтың өзі ме, әлде оның көлеңкесі ме?

Қорыта айтқанда, онтология «не бар?» деген қарапайым сұрақтан басталып, «ол қалай бар?», «оның негізі неде?», «ол қалай өзгереді?» деген сұрақтарға ұласады. Бұл сұрақтар философтарға ғана емес, әрқайсымызға қатысты: біз өмір сүретін шындық тек заттардан емес, адамдар арасындағы келісімнен, білімнен, құндылықтардан, сенімнен және цифрлық жазбалардан да тұрады. Болмыстың осы түрлерін ажырата білу құбылыстың мәнін тануға, себеп пен салдарды дұрыс анықтауға және жауапты шешім қабылдауға көмектеседі. Келесі дәрісте адамның дүниені қалай танитынын, яғни таным мен ақиқат мәселесін қарастырамыз.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар

1. «Болмыс», «бейболмыс» және «мән» ұғымдарын өз сөзіңізбен түсіндіріңіз.
2. Онтология мен метафизиканың байланысы мен айырмашылығы неде?
3. Гераклит пен Парменидтің көзқарастарын салыстырыңыз. Бала кездегі сіз бен бүгінгі сіз — бір адамсыз ба? Жауабыңызды дәлелдеңіз.
4. Аристотельдің төрт себебін күнделікті өмірдегі бір заттың (ұялы телефон, кітап, үй) мысалында талдаңыз.
5. Әл-Фарабидің болмыс сатылары туралы ілімі оның қоғам туралы көзқарасымен қалай байланысады?
6. Ақша, футболдағы гол және университет дипломы болмыстың қай түріне жатады? Дж. Серлдің «институционалдық факт» ұғымына сүйеніп түсіндіріңіз.
7. Корреляция мен себептіліктің айырмашылығын күнделікті өмірден алынған мысалмен көрсетіңіз.
8. Әлеуметтік желідегі парақша немесе онлайн-ойын кейіпкері қандай мағынада «бар»? Олардың болмысы неге сүйенеді?

Әдебиеттер

1. Мырзалы С. Философия. – Алматы: Бастау, 2008. – 644 б.
2. Философия: жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқулық / құраст. Т. Ғабитов. – Алматы: Қаржы-қаражат, 2002. – 385 б.
3. Кенни Э. Батыс философиясының жаңа тарихы. 1-том: Антика философиясы. – Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2018. – 408 б.
4. Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1975. – 418 б.
5. Абай. Қара сөз = Книга слов. – Семей: МКА, 2007.
6. Құдайбердіұлы Ш. Үш анық. – Алматы: Қазақстан; Сана, 1991. – 80 б.
7. Спиркин А.Г. Философия: учебник. – 2-е изд. – М.: Гардарики, 2006. – 736 с.
8. Маркс К. К критике политической экономии. Предисловие // Маркс К., Энгельс Ф. Соч. – 2-е изд. – Т. 13. – М.: Госполитиздат, 1959. – С. 5–9.
9. Хайдеггер М. Бытие и время / пер. с нем. В.В. Бибихина. – М.: Ad Marginem, 1997.
10. Searle J.R. The Construction of Social Reality. – New York: Free Press, 1995.