Сана, рух және тіл

3-дәріс. Сана, рух және тіл

1. Сана философиялық мәселе ретінде

Сана мәселесі адамның дүниедегі орны мен ерекшелігін түсіндіретін негізгі философиялық мәселелердің қатарына жатады. Адам сыртқы ортаның әсерін қабылдап қана қоймайды. Ол қабылдағанын мағыналық байланыстарға біріктіреді, өткен тәжірибесін есінде сақтайды, болашақ әрекетін жоспарлайды, өз қылығын бағалайды және өзінің не ойлап, не сезіп отырғанын аңғарады. Осы қабілеттердің өзара байланысқан тұтастығы сана ұғымымен белгіленеді. Сана арқылы дүние адам үшін жай заттар жиынтығы емес, танылатын, бағаланатын және іс-әрекет арқылы өзгертілетін әлем ретінде ашылады.

Сана — адамның шындықты мағыналы түрде бейнелеуіне, мақсат қоюына, өз әрекетін реттеуіне және өзі мен дүние арасындағы қатынасты ұғынуына мүмкіндік беретін жоғары деңгейдегі психикалық әрі әлеуметтік-мәдени қабілет. Бұл анықтамада сананың үш қыры бірігеді. Біріншіден, сана мидың қалыпты қызметіне сүйенеді. Екіншіден, оның мазмұны қоғамдық өмірде, тіл мен мәдениетті игеру барысында қалыптасады. Үшіншіден, сана адамға берілген жағдайды түсініп қана қоймай, әрекеттің ықтимал нәтижесін алдын ала ойластыруға мүмкіндік береді.

Философия сананы бірнеше тұрғыдан зерттейді. Онтология сананың болмыстық табиғатын және оның ми мен тәнге қатынасын қарастырады. Таным теориясы санада білімнің қалай қалыптасатынын, оның ақиқатқа сәйкестігін қалай негіздеуге болатынын талдайды. Философиялық антропология сана мен адамның өмір сүру тәсілінің байланысын ашады. Әлеуметтік философия жеке сананың тіл, тәрбие, мәдениет және қоғамдық қатынастар арқылы қалыптасуын зерттейді. Арнайы ғылымдар сананың нақты тетіктері мен қызметтерін анықтаса, философия олардың адам болмысы, еркіндік, жауапкершілік және таным туралы түсініктерге қандай мағына беретінін пайымдайды.

Психика — адам мен жануардың сыртқы ортаға бағдарлануын қамтамасыз ететін түйсік, қабылдау, ес, эмоция, әдет және басқа да үдерістердің кең жүйесі. Сана психиканың адам өзі аңғаратын, мағына беретін және мақсатқа сай реттей алатын деңгейін білдіреді. Өзіндік сана — адамның өзін басқа адамдар мен объективті дүниеден ажыратып, өз ойларын, сезімдерін, тілектерін, әрекеттерін және өмірлік ұстанымын түсінуі әрі бағалауы. Сондықтан психикалық әрекеттің бәрі бірдей саналы болмайды; ал сана адамның өзіне бағытталған кезде өзіндік сана түрінде көрінеді.

Сана мәселесі жан, ақыл, пайым, зерде және рух ұғымдарымен сабақтас. Жан көне және ортағасырлық философияда тіршіліктің, сезім мен ойлаудың ішкі бастауы ретінде түсіндірілді. Ақыл — түсіну, салыстыру, ұғым қалыптастыру және қорытынды жасау қабілетінің жалпы атауы. Пайым нақты деректерді ұғымдар мен ережелерге бағындырып байланыстырады. Зерде білімнің жалпы негіздерін, ішкі бірлігін және түпкі мағынасын іздейді. Рух жеке адамның ішкі дүниесін ғана емес, білімде, моральда, өнерде, дінде, құқықта және тарихи жадта орныққан мағыналар мен құндылықтарды да қамтиды. Бұл ұғымдардың арақатынасы әр философиялық дәстүрде әртүрлі түсіндірілген.

Сананың бар болуы адамға ең алдымен өзінің тікелей тәжірибесінен мәлім. Адам ауырсынуды, қуанышты немесе күмәнді сырттай бақылаушы ретінде емес, өзі бастан кешіреді. Мұны сананың субъективтік сипаты дейміз. Субъективтік дегеніміз — жалғандық немесе қиял емес; ол тәжірибенің белгілі бір субъектіге тиесілі екенін білдіреді. Адам өз тәжірибесін тіл арқылы жеткізіп, оны өзге адамдардың тәжірибесімен және ортақ деректермен салыстыра алады.

Сана фактілері — адамның өз тәжірибесінде тікелей аңғаратын ойлары, сезімдері, тілектері мен қабылдаулары. Сана феномендері — осы тәжірибенің адамға қалай көрінетінін және қандай мағынада берілетінін білдіретін құбылыстар. Сана әртүрлі әсерлерді бір тұтастыққа біріктіреді, ес арқылы өткенді қазіргі сәтпен байланыстырады және болашаққа бағытталған ниет қалыптастырады. Оның тағы бір маңызды қасиеті — белгілі бір нысанға бағытталуы. Адам жай ғана ойламайды немесе қорықпайды; ол белгілі бір нәрсе туралы ойлайды, нақты бір жағдайдан қауіптенеді. Философияда сананың осы бағыттылығы интенционалдық деп аталады.

2. Жан мен рух туралы тарихи-философиялық түсініктер

Антикалық философиядағы жан және ақыл

Антикалық философия адам жанын ғарыштық тәртіптен бөліп қарастырмады. Пифагоршылар жанның тәннен дербестігін және оның бір денеден екінші денеге өтуі мүмкін екенін мойындады. Платон бұл көзқарасты жүйелеп, жанды тәннен жоғары әрі өлмейтін бастау деп түсіндірді. Оның ілімінде таным жанның бұрын білген ақиқатын еске түсіруі ретінде қарастырылады. Платон жанның үш бөлігін ажыратады: ақыл-ой ақиқатты танып, адам өміріне бағыт береді; ерік-жігер батылдық пен табандылықтан көрінеді; құмарлық тәндік қажеттіліктер мен ләззатқа ұмтылысты білдіреді. Әділетті адамда осы бөліктердің әрқайсысы өз қызметін атқарып, ақыл-ойдың басшылығымен үйлесім табуға тиіс.

Аристотель «Жан туралы» еңбегінде жан мен тәннің қатынасын өзгеше түсіндірді. Оның анықтамасы бойынша, жан — тіршілік ету мүмкіндігі бар табиғи дененің формасы және алғашқы жүзеге асуы, яғни алғашқы энтелехиясы. Мұндағы форма сыртқы кескін емес, тірі денені ұйымдастырып, оның қоректену, сезіну, қозғалу және ойлау қызметтерін біртұтас ететін бастау. Сондықтан жанды тәннің ішінде орналасқан жеке зат деп қарастыруға болмайды: жан мен тән тірі ағзаның екі дербес бөлшегі емес, бір болмыстың өзара ажырамас қырлары.

Аристотель жан қабілеттерін тіршілік деңгейлеріне сәйкес жіктеді. Өсімдікке қоректену, өсу және көбею қабілеті тән. Жануарда бұларға сезіну, ұмтылу және қозғалу қабілеттері қосылады. Адамда осы қызметтермен бірге ұғымдық ойлау қабілеті бар. Төменгі қабілеттер жоғары деңгейде жойылмайды, қайта оның құрамына енеді. Бұл ілім жанды құпия күш ретінде ғана емес, тірі ағзаның қызметтері мен ұйымдасуын түсіндіретін философиялық ұғым ретінде қарастыруға мүмкіндік берді.

Фәлсафа дәстүріндегі жан мәселесі

Ортағасырлық мұсылман фәлсафасында антикалық мұра исламдық дүниетаныммен, медицинамен, логикамен және жаратылыстану білімдерімен сабақтасты. Әл-Фараби адамның танымдық қабілеттерін өзара байланысқан жүйе ретінде қарастырды. Сезім мүшелері сыртқы заттардың қасиеттерін қабылдайды, қиял олардың бейнесін сақтап және түрлендіріп отырады, ал ақыл жекелеген деректерден жалпы ұғымдарды бөліп шығарады. Адамның ақылы білім алу арқылы мүмкіндік күйінен әрекеттегі күйге өтеді. Сондықтан рухани кемелдену таныммен ғана емес, тәрбие, ізгілік және қоғамдық өмірмен байланысты.

Ибн Сина жанды тірі дененің қызметтерін ұйымдастыратын бастау деп түсіндіре отырып, адамның парасатты жанының ерекше табиғатын негіздеуге тырысты. Оның «әуеде қалықтаған адам» деп аталатын ойша тәжірибесі кеңінен белгілі. Ойшылдың пайымдауынша, ешбір сезімдік әсер алмайтын және дене мүшелері бір-біріне тимейтін күйде кенеттен жаратылған адам сыртқы дүние мен өз тәнін сезбесе де, өзінің бар екенін аңғарар еді. Бұл тәжірибенің мақсаты — адамның өзі туралы тікелей білімі денені сезінуден өзгеше екенін көрсету.

Ибн Синаның дәлелін адамның күнделікті өмірде тәннен мүлде тәуелсіз екенін тәжірибе жүзінде дәлелдейтін тұжырым деп қабылдауға болмайды. Ойшыл сезіну, қиял және ес тәрізді қабілеттерді дене мүшелерімен байланысты қарастырды. Оның негізгі ойы: адам өзінің бар екенін сыртқы затты танығандай танып-білмейді; өзіндік қатысуын тікелей аңғарады. Осы тұжырым кейін жанның дербестігі, өзіндік сана және тұлғалық бірегейлік туралы философиялық пікірталастарға ықпал етті.

Ортағасырлық теологияда жан мен рух Құдай жаратқан адам болмысының негізі ретінде қарастырылды. Христиандық және исламдық ілімдердің айырмашылықтары болғанымен, екеуінде де рухани өмір моральдық таңдау, жауапкершілік және адамның ақырғы тағдыры мәселелерімен ұштасады. Антикалық философиядан алынған ұғымдар жаратылыс, жанның өлмейтіндігі және тәннің қайта тірілуі туралы діни қағидалармен байланысты талданды. Осылайша жан мәселесі тіршілік қызметтерін түсіндірумен шектелмей, адам өмірінің мәні мен адамгершілік жауапкершілігін пайымдаудың өзегіне айналды.

Шәкәрімнің жан және ұждан туралы ілімі

Қазақ философиясында жан мәселесін жүйелі талдаған ойшылдардың бірі — Шәкәрім Құдайбердіұлы. «Үш анық» еңбегінде ол діни сенімді, философиялық дәлелдерді және өз дәуіріндегі ғылыми пікірлерді салыстырып, оларды ақыл таразысынан өткізуге ұмтылды. Ойшыл дүниенің түпкі себебі, жанның табиғаты және адамды ізгі әрекетке бастайтын ішкі негіз туралы сұрақтарға жауап іздеді.

Шәкәрімнің пайымдауындағы бірінші анық — дүниенің түпкі негізінде Жаратушының білімі мен құдіреті бар деген тұжырым. Екінші анық — жан тән өлгеннен кейін де жоғалмайды деген сенім. Үшінші анық — ұжданды жанның басты қажеті деп тану. Бұл үш мәселе бір-бірімен байланысты: дүниенің мәнді негізі бар болса және жанның тіршілігі өткінші тәнмен аяқталмаса, адам әрекетінің моральдық салмағы да уақытша пайдамен шектелмейді.

Ұждан — Шәкәрім ілімінде ынсап, әділет және мейірімнің бірлігі. Ынсап адамды өз қалауына шек қоя білуге, әділет өзгенің ақысын мойындауға, мейірім басқаға жанашырлықпен қарауға бағыттайды. Ұждан адамның тек сыртқы жазадан қорыққандықтан емес, жақсылықтың мәнін іштей мойындағандықтан дұрыс әрекет етуін талап етеді. Осы тұрғыдан жанның өлмейтіндігі туралы мәселе Шәкәрімде дерексіз метафизикалық болжам күйінде қалмай, адамгершілік жауапкершіліктің негізіне айналады. Дегенмен жанның өлмейтіндігі ғылыми тәжірибемен дәлелденген дерек емес, ойшылдың метафизикалық және этикалық ұстанымы екенін ажырата білу қажет.

Жан мен рух ұғымдары өзара жақын, бірақ мағыналас емес. Жан көбіне жеке тіршілік иесінің ішкі өмірін, сезінуі мен ойлауын білдіреді. Рух адамның ақиқат, ізгілік, әсемдік, әділет және еркіндік сияқты жалпы мәні бар құндылықтарға қатысын көрсетеді. Тәнділік — адамның дүниеде дене арқылы өмір сүруін, сезінуін және әрекет етуін білдіреді. Руханилық — адамның мағына мен құндылықтарға саналы қатынасын, оларды өз ісінде жүзеге асыру қабілетін көрсетеді. Тәнділік пен руханилық бірін-бірі жоққа шығармайды: адам денелі тіршілік иесі ретінде әрекет етеді, ал сол әрекеттің мәні тілде, мәдениетте және қоғамдық тәжірибеде қалыптасады. Сондықтан адамды тек биологиялық ағза немесе тек рухани бастау деп біржақты түсіндіру жеткіліксіз.

Шығыс философиясындағы сана туралы пайымдар

Ежелгі Үнді философиясында сана туралы мәселе адамды рухани тәуелділіктен босату тәжірибесімен бірге қарастырылды. Упанишадтарда адамның терең рухани негізін білдіретін Атман мен дүниенің түпкі бастауы Брахманның арақатынасы талданады. Өзін тану бұл дәстүрде адамның күнделікті мінезі мен өмірбаянын білу емес, өзгермелі тән мен сезімдердің ар жағындағы тұрақты негізді аңғару дегенді білдіреді. Йога ілімі сананың толқуын тәртіпке келтіруге, зейінді шоғырландыруға және құмарлықтардың билігін әлсіретуге бағытталған.

Буддизм, керісінше, тұрақты және өзгермейтін «Меннің» бар екенін мойындамайды. Адам деп аталатын тұтастық тән, сезім, қабылдау, психикалық қалыптар және сана тәрізді өзара тәуелді бес құрамнан тұрады. Анатман қағидасы тәжірибені жоққа шығармайды; ол тәжірибенің артында мәңгі өзгермейтін дербес иесі бар деген түсінікті сынайды. Санадағы әрбір күй белгілі себептер мен жағдайларға тәуелді пайда болып, өзгеріп отырады. Упанишадтар тұрақты рухани негізді іздесе, буддизм тұрақтылық туралы талаптың өзін сынға алады.

Қытай философиясында жүрек пен ақылдың бірлігін білдіретін синь ұғымы маңызды орын алды. Конфуцийшілдік адамның ойы мен сезімін адамгершілік тәрбие, әдеп және қоғамдық міндет арқылы жетілдіруге мән берді. Даосизм сананы жасанды құмарлықтар мен қасаң пікірлерден босатып, дүниенің табиғи жолына — Даоға үйлесімді болуға үндеді. Бұл дәстүрлер санаға тәннен бөлек тұрған дербес зат ретінде қараудан гөрі, адамның мінез-құлқы, қарым-қатынасы және өмір салты арқылы сипаттама береді. Сондықтан Шығыс философиясында сана туралы ілім этикамен және өзін-өзі тәрбиелеу тәжірибесімен тығыз байланысты.

3. Жаңа дәуір және неміс классикалық философиясындағы сана

Декарттың cogito қағидасы

Жаңа дәуір философиясында сана ақиқат білімнің сенімді негізін іздеумен байланысты қарастырылды. Рене Декарт күмән келтіруге болатын барлық пікірді уақытша қабылдамай, күмәндану әрекетінің өзіне назар аударды. Адам сезімінің жаңылуы, қалыптасқан пікірдің жалған болуы, тіпті сыртқы дүниенің бар екені туралы күмәндануы мүмкін. Бірақ күмәнданып отырған сәтте ойлау әрекетінің бар екенін жоққа шығара алмайды. Осыдан cogito ergo sum — «Мен ойлаймын, демек, бармын» қағидасы туындайды. Cogito қарапайым силлогизм емес; ол адамның өз ойлауын тікелей бастан кешіруінен алынатын бастапқы айқындық.

Декарт болмысты екі дербес субстанцияға ажыратты. Ойлайтын субстанцияның негізгі қасиеті — ойлау; ол күмәнданады, түсінеді, қалайды және елестетеді. Денелік субстанцияның негізгі қасиеті — кеңістікте созылыңқы болуы. Бұл дуализм сананың материалдық денеден айырмашылығын анық көрсетті, бірақ күрделі мәселе туғызды: табиғаты екі бөлек сана мен дене өзара қалай әсер етеді? Кейінгі сана философиясындағы көптеген пікірталас осы сұрақпен байланысты өрбіді.

Декарт ақылда тәжірибеден ғана туындамайтын туа біткен идеялар бар деп есептеді. Джон Локк бұл көзқарасты сынап, білімнің екі бастауын атады: сыртқы дүниеден алынатын сезімдік тәжірибе және адамның өз ойлау әрекетін бақылауы — рефлексия. Сыртқы тәжірибе заттардың қасиеттері туралы материал берсе, рефлексия ойлау, қалау, күмәндану сияқты ішкі әрекеттерді танытады. Рационализм мен эмпиризм арасындағы пікірталас білімде ақылдың өзінен туындайтын негіз бар ма, әлде оның мазмұны түгелдей тәжірибеден қалыптаса ма деген мәселеге шоғырланды.

Кант пен Гегель: сана және рух

Иммануил Кант рационализм мен эмпиризмнің біржақты тұстарын еңсеруге талпынды. Оның пікірінше, таным сезімдік деректен басталады, бірақ оның бәрі бірдей тәжірибеден туындамайды. Адам сыртқы әсерлерді кеңістік пен уақыт формалары арқылы қабылдап, пайым категориялары арқылы бір жүйеге келтіреді. Демек, сана дайын дүниені өзгеріссіз көшіріп алмайды; тәжірибені белгілі танымдық формаларға сәйкес ұйымдастырады.

Трансценденталдық апперцепцияның бірлігі — әртүрлі қабылдау мен елестің бір ғана «Мен ойлаймын» санасына тиесілі болу шарты. Егер тәжірибенің әр сәті біртұтас субъектіде байланыспаса, реттелген білім де қалыптаспайды. «Трансценденталдық» ұғымы тәжірибеден тыс құпия дүниені емес, тәжірибенің мүмкін болу шарттарын білдіреді. Кант үшін сана дүниені өз қалауынша жасап шығармайды: сыртқы әсер танымның мазмұнын береді, ал субъектінің танымдық қабілеттері сол мазмұнды реттеп, біртұтас тәжірибеге айналдырады.

Гегель рух ұғымын жеке адамның ішкі күйімен шектемеді. Оның философиясында рух — адамның өзін тануы мен еркіндігін тарихи және мәдени түрде жүзеге асыратын үдеріс. Субъективтік рух жеке адамның психикалық және танымдық дамуын, объективтік рух құқық, мораль, отбасы, азаматтық қоғам және мемлекет тәрізді қоғамдық институттарды, ал абсолюттік рух өнер, дін және философияда жүзеге асатын өзіндік танымды білдіреді. Жеке сана тіл, еңбек, өзге адаммен қатынас және қоғамдық тәжірибені игеру арқылы қалыптасады. Осыдан сана оқшау күйде дайын тұрмайды; ол тарихи өмірде дамып, мазмұнға ие болады.

4. Сананың табиғаты, пайда болуы және құрылымы

Сананың табиғатын түсіндіретін негізгі бағыттар

Сананың онтологиялық табиғаты туралы барлық философтар мойындаған бір ғана шешім жоқ. Дуализм психикалық және денелік құбылыстарды болмыстың бір-біріне теңестірілмейтін екі саласы деп түсіндіреді. Идеализм санаға, идеяға немесе рухқа болмысты түсіндіруде бастапқы мән береді. Материализм сананы жоғары деңгейде ұйымдасқан материяның, ең алдымен мидың қызметімен байланыстырады. Қазіргі физикализм психикалық құбылыстар табиғи дүниенің құрамына кіреді және оларды физикалық үдерістермен байланыста зерттеу қажет деп есептейді.

Кейбір теориялар сананың ми қызметіне тәуелді екенін мойындай отырып, оны жекелеген нейрондық үдерістердің қарапайым қосындысына теңестіруге болмайды дейді. Мұндай ұстанымда сана күрделі жүйе дамуының белгілі бір деңгейінде пайда болатын жаңа сапа ретінде түсіндіріледі. Функционализм психикалық күйді оның қандай заттан құралғанына қарап емес, ақпаратты қабылдау, өңдеу және әрекетті реттеу барысында атқаратын қызметі арқылы сипаттайды. Әр бағыт сананың белгілі бір қырын ашады, бірақ олардың ешқайсысы санаға қатысты барлық мәселені толық шешіп қойған жоқ.

Ми жарақатының немесе жүйке жүйесіндегі өзгерістің ес, сөйлеу, мінез-құлық пен қабылдауға әсер етуі сананың биологиялық негізге тәуелді екенін көрсетеді. Алайда ми үдерістерін үшінші жақтан сипаттау адамның белгілі бір күйді қалай бастан кешіретінін толық ашпайды. Феноменология сананың бірінші жақтан берілетін осы тәжірибесін зерттейді. Оның негізгі ұғымдарының бірі — интенционалдық, яғни сананың әрдайым белгілі бір нысанға бағытталуы. Бұл тұрғыдан сана тұйық ішкі кеңістік емес, адамның дүниемен мағыналық қатынас орнату тәсілі болып табылады.

Антропосоциогенез және сананың қалыптасуы

Антропосоциогенез — адамның биологиялық түр және қоғамдық тіршілік иесі ретінде қатар қалыптасуының тарихи үдерісі. Сананың шығуын тек мидың биологиялық эволюциясымен немесе тек қоғамдық ортамен түсіндіру жеткіліксіз. Жүйке жүйесі мен мидың күрделенуі, сезім мүшелерінің дамуы, тік жүру, қолдың еркін қимылы және дыбыстық қатынасқа бейімділік сананың биологиялық алғышарттарын қалыптастырды. Бұл мүмкіндіктер бірлескен еңбек, құрал жасау, тәжірибені үйрету және ұрпаққа жеткізу барысында адамдық мазмұнға ие болды.

Ортақ іс-әрекет адамдардан жұмысты алдын ала жоспарлауды, міндеттерді бөлісуді және күтілетін нәтижені елестетуді талап етті. Белгі мен сөз нақты жағдайды ғана емес, заттар мен әрекеттердің жалпы қасиеттерін білдіруге мүмкіндік берді. Соның арқасында адам дәл қазір көз алдында жоқ нәрсе туралы ойлай алды, өткен тәжірибені жинақтап, болашақ әрекетін жобалады. Тілде бекіген білім жеке адамның өмірімен бірге жоғалмай, қоғамдық жадтың бөлігіне айналды. Сананың әлеуметтік табиғаты оның миға тәуелсіз екенін білдірмейді; ол адам миының мүмкіндіктері мәдениет пен қарым-қатынас арқылы жүзеге асатынын көрсетеді.

Әрбір сәби адамға тән биологиялық мүмкіндіктермен дүниеге келеді, бірақ ұғымдарды, құндылықтарды және мінез-құлық нормаларын дайын күйінде иеленбейді. Ол басқа адамдармен қарым-қатынаста тілді меңгеріп, өзін және дүниені белгілі бір мағыналар жүйесі арқылы түсіне бастайды. Сондықтан сана әрі табиғи, әрі қоғамдық-тарихи құбылыс. Оның физиологиялық негіздері адамзатқа ортақ болғанымен, нақты мазмұны білімге, тәрбиеге, мәдени ортаға және жеке өмір тәжірибесіне байланысты қалыптасады.

Сананың негізгі қасиеттері мен құрылымы

Санаға өзара байланысқан бірнеше қасиет тән. Заттылық пен бағыттылық сананың белгілі бір нысанға қатысты болуын білдіреді. Идеалдық — материалдық заттың өзі емес, оның бейнесі, мағынасы мен ұғымы санада беріледі деген түсінік. Бұл жерде «идеалдық» ойдан шығарылған немесе шындыққа қарсы деген мағынада қолданылмайды. Белсенділік адамның ортаға жай бейімделмей, мақсат қойып, әрекет тәсілін таңдап, жағдайды өзгерте алуынан көрінеді. Рефлексивтілік сананың өз ойы мен әрекетін талдау нысанына айналдыру қабілетін білдіреді.

Сананың құрылымында танымдық, эмоциялық, еріктік және құндылықтық-уәждік қырлар ажыратылады. Танымдық салаға түйсік, қабылдау, ес, елестету және ойлау жатады. Эмоциялар жағдайдың адам қажеттілігі мен құндылығына қатысын білдіреді. Ерік шешім қабылдауға, әрекетті ұйымдастыруға және кедергіні жеңуге мүмкіндік береді. Уәждер адамның не үшін әрекет ететінін, ал құндылықтар оның нені маңызды деп санайтынын айқындайды. Бұл қырлар бір-бірінен оқшау жұмыс істемейді: қабылдау назар мен мүддеге тәуелді, ойлауға эмоция әсер етеді, ал ерікті шешім білім мен бағалауға сүйенеді.

Сананың бірлігі осы қызметтердің механикалық қосындысынан емес, олардың бір адамның өмірлік тәжірибесінде байланысуынан туады. Ес өткен тәжірибені сақтап, тұлғалық сабақтастықты қамтамасыз етеді. Назар сол сәтте маңызды мазмұнды алдыңғы орынға шығарады. Қиял бұрынғы бейнелерді жаңа байланысқа біріктіріп, әлі жүзеге аспаған мүмкіндікті елестетеді. Ойлау осы материалды ұғымдар, пікірлер және ой қорытындылары арқылы өңдейді. Сондықтан сана шындықты енжар көшіретін «айна» емес; ол ақпаратты іріктейді, түсіндіреді, бағалайды және ықтимал әрекетті жобалайды.

5. Бейсаналық, өзіндік сана және ұлттық сана

Санадан тыс өтетін психикалық үдерістердің бар екені күнделікті тәжірибеден байқалады. Адам дағдыға айналған әрекетті оның әр қадамын арнайы ойламай орындайды, кейбір сыртқы әсерді толық аңғармай қабылдайды, белгілі бір көңіл күйдің себебін бірден түсінбеуі мүмкін. Бейсаналық — адам тікелей аңғармайтын, бірақ оның қабылдауына, сезіміне, шешіміне және мінез-құлқына ықпал ететін психикалық үдерістер мен мазмұндардың жиынтығы. Оған автоматтанған дағдылар, жасырын ес, аңғарылмаған қабылдау және санадан ығыстырылған тілектер мен қайшылықтар кіреді. Бұл құбылыстардың шығу тегі мен қызметі бірдей емес, сондықтан бейсаналықты жалғыз ғана себеппен түсіндіру дұрыс болмайды.

Зигмунд Фрейд бейсаналықты психоанализдің негізгі ұғымына айналдырды. Оның алғашқы, топографиялық үлгісінде психика саналы, санаға дейінгі және бейсаналық салаларға бөлінеді. Саналы мазмұн дәл қазір аңғарылады. Санаға дейінгі мазмұн назар аударылғанда еске түсуі мүмкін. Бейсаналық мазмұн психологиялық қорғаныс тетіктерінің әсерінен тікелей қолжетімсіз болғанымен, түс көруде, жаңылыс әрекеттерде, көңіл күйде және мінез-құлықта жанама түрде көрінуі мүмкін.

Фрейдтің кейінгі, құрылымдық үлгісі «Ол», «Мен» және «Жоғарғы Мен» ұғымдарынан тұрады. «Ол» бастапқы құмарлықтар мен ләззатқа ұмтылысты, «Мен» сыртқы жағдайды ескеріп әрекетті реттеуді, «Жоғарғы Мен» адамның бойына сіңген моральдық талаптар, тыйымдар мен мұраттарды білдіреді. Топографиялық және құрылымдық үлгілерді дәлме-дәл теңестіруге болмайды: «Меннің» де, «Жоғарғы Меннің» де адам толық аңғармайтын жақтары болуы мүмкін. Фрейдтің тарихи маңызы — адам әрекетінің себептері әрқашан оның саналы түсіндірмесімен сәйкес келе бермейтінін көрсетуінде.

Карл Густав Юнг жеке бейсаналықпен қатар ұжымдық бейсаналық ұғымын ұсынды. Оның пікірінше, адамзат тәжірибесінде қайталанып отыратын бастапқы бейнелік үлгілер архетиптер түрінде мифтерден, түстерден және мәдени рәміздерден көрінеді. Архетип дайын сюжет немесе нақты бейне емес, тәжірибені белгілі үлгімен құруға бейімділік ретінде түсіндіріледі. Юнгтің тұжырымдамасы миф пен мәдени рәміздерді түсіндіруге ықпал етті, алайда ұжымдық бейсаналық пен архетиптердің ғылыми мәртебесі туралы пікірталас жалғасып келеді.

Типтік бағдарламада кездесетін санадан жоғары ұғымы шығармашылық шабыт, тосын шешім және интуитивтік табыс сияқты саналы бақылауға бірден бағынбайтын үдерістерді белгілеу үшін қолданылады. Оны психиканың ғылымда толық дәлелденген дербес қабаты деп қабылдауға болмайды. Бұл ұғым адамның ұзақ дайындық пен жинақталған тәжірибе негізінде шешімді бір сәтте тапқандай болуын сипаттауға көмектеседі. Мұндай нәтиже көбіне саналы еңбек пен аңғарылмай жүретін ақпарат өңдеу үдерістерінің байланысынан туындайды.

Өзіндік сана — адамның өзін әрекет етуші, таңдау жасайтын және өз ісіне жауап беретін тұлға ретінде ұғынуы. Ол өз қабілеті мен шегін білу, сезімі мен ниетін саралау, өткен әрекетін бағалау және болашақ ұстанымын белгілеу қабілеттерін қамтиды. Өзіндік сана дайын күйінде пайда болмайды. Адам өзін басқа адамдармен қарым-қатынаста, олардың бағасын түсіну және мәдени үлгілерді игеру барысында таниды. Рефлексия — адамның өз ойлау тәсіліне қайта үңіліп, оның алғышарттарын, дәлелдерін және салдарын саналы түрде тексеруі.

Жеке сана қоғамдық санадан тыс қалыптаспайды. Қоғамдық сана — қоғамның өзі, табиғат және әлеуметтік өмір туралы тарихи қалыптасқан идеяларының, білімінің, сенімдерінің, құндылықтары мен мұраттарының жүйесі. Оның ғылым, мораль, дін, өнер, құқық, саясат және философия сияқты түрлері бар. Қоғамдық сана жеке адамдар арқылы өмір сүреді, бірақ жекелеген пікірлердің жай қосындысына тең емес; ол тілде, мәтіндерде, дәстүрлерде және қоғамдық институттарда орнығады.

Ұлттық сана — халықтың өзін тарихи-мәдени қауымдастық ретінде тануы, ортақ тілін, тарихи жадын, мәдени мұрасын, қазіргі мүддесі мен болашаққа қатысты жауапкершілігін ұғынуы. Ұлттық сана барлық адамның бірдей ойлауын талап етпейді. Ол мәдениет ішіндегі айырмашылықтарды жоққа шығармай, ортақ мағыналық кеңістік қалыптастырады. Ұлттық сананың жаңаруы өткенді сол күйінде қайталау арқылы емес, мұраны сын тұрғысынан игеру, қазақ тілінің білім мен ғылымдағы мүмкіндігін кеңейту және әлемдік мәдениетпен тең сұхбат жүргізу арқылы жүзеге асады.

6. Ойлау және тіл

Тілдің сананы қалыптастырудағы орны

Ойлау — шындықты ұғым, пікір және ой қорытындысы арқылы жанама әрі жалпылама түрде танып-білу үдерісі. Тіл — мағынаны дыбыстық, жазбаша және басқа да таңбалар арқылы білдіретін, адамдардың қарым-қатынасын және қоғамдық тәжірибенің сақталуын қамтамасыз ететін тарихи жүйе. Сөздің дыбыстық немесе графикалық тұлғасы материалдық таңба болып табылады, ал оның мағынасы белгілі бір тілдік қауымның қолданысында қалыптасады. Адам сөз арқылы жеке әсерді жалпы ұғымға айналдырады: нақты бір ағашты қабылдаумен шектелмей, әртүрлі ағаштарға ортақ белгілерді «ағаш» ұғымында біріктіреді. Ұғым жалпылауға, салыстыруға және көз алдында жоқ нәрсе туралы ойлауға мүмкіндік береді.

Тіл дайын ойды сыртқа жеткізетін құрал ғана емес, ойдың қалыптасу ортасы да болып табылады. Адам сөз арқылы заттарды атайды, олардың байланысын пікір түрінде білдіреді және бірнеше пікірден қорытынды шығарады. Іштей сөйлеу барысында ол өзіне сұрақ қойып, балама шешімдерді салыстырады, дәлелін тексереді және әрекеттің салдарын болжайды. Тілде бекітілген ұғымдар жеке тәжірибені қоғамдық біліммен байланыстырады.

Сонымен бірге ойлау мен тілді толық теңестіруге болмайды. Кейбір сезімдік бейне, әуенді қабылдау немесе қимылды елестету сөзге дейін пайда болуы мүмкін. Бір ойды әртүрлі тілде жеткізуге, ал бір сөзді түрлі жағдайда өзгеше реңкпен қолдануға болады. Бірақ күрделі ұғымдық ойлау, дәлелдеу және теория құру тілдік таңбаларсыз орнықпайды. Тіл ойға ықпал етеді, ал адам жаңа тәжірибе мен білім негізінде тілдің мағынасын және сөздік құрамын өзгертіп отырады.

Махмұд Қашқаридің тіл мұрасы

Махмұд Қашқаридің XI ғасырда жазылған «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегі түркі тілдерінің сөздігі ғана емес, ортағасырлық түркі дүниесінің тілдік және мәдени мұрасын жинақтаған шығарма. Онда түркі тайпаларының сөздері, олардың қолданылу ерекшеліктері, мақал-мәтелдер, өлең үлгілері, жер-су атаулары және тұрмыс-салтқа қатысты деректер берілген. Автор сөз мағынасын оны қолданатын қауымның өмірімен байланысты көрсетеді. Осы қасиеті еңбекті тіл тарихының ғана емес, мәдени жадтың да маңызды дерегіне айналдырады.

Махмұд Қашқариді қазіргі мағынадағы тіл философы деп тікелей атау тарихи тұрғыдан дәл болмайды. Дегенмен «Диуани лұғат ат-түрік» тілдің халық тәжірибесін, құндылықтарын және дүниені жіктеу тәсілін сақтайтынын көрсетеді. Табиғат құбылыстарына, туыстық қатынасқа, еңбекке немесе адам мінезіне берілген атаулар белгілі бір өмір салтының мағыналық өрісін танытады. Осы тұрғыдан Қашқари мұрасы тіл, ойлау және мәдениет байланысын философиялық тұрғыдан пайымдауға негіз береді.

Лингвистикалық бетбұрыс және сананы тіл арқылы түсіндіру

XX ғасыр философиясындағы лингвистикалық бетбұрыс философиялық мәселелерді тек жеке сананың ішкі мазмұны арқылы емес, сол мазмұнды білдіретін тілдің құрылымы мен қолданысы арқылы зерттеуге көшуімен сипатталады. Аналитикалық философия ұғымдардың мағынасын, сөйлемдердің логикалық құрылымын және тілдің шындыққа қатысын талдады. Готлоб Фреге таңбаның мағынасы мен ол нұсқайтын нысанды ажыратты. Людвиг Витгенштейннің кейінгі философиясында сөз мағынасы оның тілдік тәжірибеде қолданылуымен байланыстырылды. Бұл көзқарас көптеген философиялық қиындықтың сөзді қалыптасқан қолданысынан бөліп қараудан туындайтынын көрсетті.

Структурализм тілді өзара байланысқан таңбалар жүйесі ретінде түсіндіреді. Фердинанд де Соссюр тілдік таңбаның екі жағын — таңбалаушы мен таңбаланушыны ажыратты. Таңбалаушы сөздің естілетін не жазылатын тұлғасын, таңбаланушы оның ұғымдық мазмұнын білдіреді. Таңбаның мағынасы оқшау тұрған кезде емес, тіл жүйесіндегі басқа таңбалармен айырмашылығы арқылы айқындалады. Осы тұжырым тілдің дүниені жай атап қоймай, адам тәжірибесін белгілі бір мағыналық жүйеге келтіретінін түсіндіруге ықпал етті.

Постструктурализм мағынаның біржола және өзгермейтін түрде бекітілуіне күмән келтірді. Жак Деррида мәтіндегі мағына басқа таңбалармен айырмашылық пен сілтемелер арқылы қалыптасатынын көрсетті. Жиль Делез субъектіні өзгермейтін тұйық негіз ретінде емес, қатынастар мен қалыптасу үдерістерінде пайда болатын құбылыс ретінде қарастырды. Типтік бағдарламадағы «сананы мәтін ретінде қарастыру» тіркесін сананы кәдімгі жазба мәтінге теңеу деп түсінбеу керек. Оның мәні — адамның өзін және дүниені ұғынуы тілден, рәміздерден және мәдени мағына жүйелерінен тыс жүзеге аспайтынын көрсету.

Тіл және ұлттық сана

Тіл ұлттың тарихи тәжірибесін сақтайды және ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз етеді. Ана тілі арқылы адам дүниені атаудың, қарым-қатынас жасаудың және құндылықтарды жеткізудің алғашқы үлгілерін меңгереді. Бірақ тіл адамның ойын өзгермейтін шекараға қамап қоймайды. Өзге тілдерді игеру басқа мағыналық жүйелерді түсінуге жол ашады, ал жаңа білім мен қоғамдық өзгерістер ана тілінің өзін де дамытады. Сондықтан тіл мен ойлау байланысын қатаң тілдік детерминизм түрінде түсіндіруге болмайды.

Қазақ тілінің ғылымда, жоғары білімде, құқықта және технологияда қолданылу аясын кеңейту ұлттық сананың дамуына тікелей қатысты. Жаңа ұғымдарды дәл қалыптастыру және оларды бірізді қолдану тілдің сөздік қорын ғана емес, ғылыми ойлау мүмкіндігін де байытады. Қазақ жазуын латын графикасына көшіру мәселесі осы кең тұрғыдан қарастырылуы қажет. Әліпби — тілдің өзі емес, оның жазбаша таңбалану жүйесі. Графиканың өзгеруі емле нормасына, білім беру ісіне, тарихи мұраға қолжетімділікке және цифрлық коммуникацияға әсер етеді. Сондықтан мұндай үдеріс тілдің ішкі заңдылықтарына, ғылыми сараптамаға және қоғамдық келісімге сүйенуге тиіс.

Сана, рух және тіл — бір-бірімен тығыз байланысты, бірақ мазмұны жағынан дербес ұғымдар. Сана адамның дүниені мағыналы қабылдауын, мақсат қоюын және әрекетін реттеуін қамтамасыз етеді. Рух сол сананың құндылықтарда, шығармашылықта және қоғамдық мәдениетте көрінуін білдіреді. Тіл жеке тәжірибені ортақ мағынаға айналдырып, оны ұрпақтан ұрпаққа жеткізеді. Сана мидың қызметіне сүйенеді, ал оның мазмұны қарым-қатынас пен тарихи мәдениетте қалыптасады. Адам тіл арқылы ойын білдіріп қана қоймай, өз ойын анықтайды және өзін тұлға ретінде танып-біледі.

Әдебиеттер

1. Ғабитов Т.Х. Философия: жоғары оқу орындары мен колледж студенттеріне арналған оқулық. Алматы: Лантар Трейд, 2021. 3-тақырып: «Философиядағы сана мәселесі». Электрондық мәтін
2. Нұрышева Г.Ж. Философия: оқу құралы. Алматы: Інжу-маржан, 2013.
3. Философиялық энциклопедиялық сөздік / құраст. Т.Х. Ғабитов, С.Е. Нұрмұратов. Алматы: Лантар Трейд, 2021. 527 б. Электрондық мәтін
4. Әл-Фараби мен Ибн Сина философиясы / құраст. Т. Ғабитов, Ғ. Құрманғалиева. Әлемдік философиялық мұра. 4-том. Алматы: Жазушы, 2005. 566 б. ҚазҰЭК каталогы
5. Құдайбердіұлы Ш. Үш анық. Алматы: Қазақстан, 1991. 80 б. ҚазҰЭК каталогы
6. Қашқари М. Түрік сөздігі: Диуани лұғат ит-түрік. Үш томдық / ауд. А. Егеубай. Алматы: Хант, 1997–1998. ҚазҰЭК каталогы